اقليميا و شنجرف و مرداسنگ و سفيدآب و امثال اينها و اطيان و لك و موم و زفت و صبر و ادهان و سويق و شيرج و امثال اينها و طريق آن آنست كه آنچه احجار و يا شبيه به آنها باشد بسيار نرم ساييده و در هاون و امثال آن كرده آب بر آن ريخته به آهستگى برهم زنند تا آنچه مانند غبار باشد به آب مخلوط گردد پس آن را به آهستگى در ظرف ديگر ريخته و درد آن را باز ساييده و به دستور آب داخل كرده نرم آن را بگيرند و درد آن را باز بسايند تا مجموع مثل غبار گشته به آب مخلوط شده در آن ظرف ديگر رود و بعد از آن روى آن را بپوشانند تا غبارى داخل نشود و ته نشين گردد پس آب بالاى آن را ريخته ته نشين را خشك كرده استعمال نمايند . * امّا غسل اطيان * آنست كه هر گلى را كه خواهند بشويند در آن مقدار آب كه او را خوب بپوشاند بلكه سه چهار انگشت بالاى آن ايستد بخيسانند پس از پارچه كرباسى بگذرانند تا ته‌نشين شود ته‌نشين را خشك نموده به كار برند . * غسل ادهان كه تطريه نامند * بدان كه هر روغنى كه متكرج و كهنه و طعم آن تند شده باشد و خواهند كه زايل و تازه كنند آن را آنست كه آن روغن را در ظرفى كنند و يخ و يا برف در آن ريزند و بر هم زنند تا يخ و يا برف آب شود پس از روى آب بردارند و اگر يخ يا برف نباشد با آب بسيار سرد نيز خوب است و اگر به يك دفعه به اصلاح نيايد دو سه دفعه تكرار عمل نمايند و با گلاب نيز همين اثر دارد و با گلاب و يا برف و يا يخ و با آب سرد نيز خوب است و روغن گاو و گوسفند را با دوغ گاو ترش جوش دادن و در حين جوش آرد ميده گندم بر آن پاشيدن تا دوغ سوخته گردد امّا روغن نسوزد خوب است . * غسل شيرج * كه روغن كنجد باشد آنست كه با آب و نمك بسيار بر هم زنند و به آتش نرم بجوشانند پس از آب و نمك جدا كنند و با آب صاف خالص بسيار بر هم زنند و بجوشانند پس آب را از آن جدا كرده به كار برند . * غسل زفت و امثال آن * مانند غسل موم و موميايى و عنبر است كه گداخته در آب صاف نيم گرم بريزند تا كدورت آن ته نشين گردد و آنچه بر روى آب ايستد بردارند و عند الحاجت به كار برند . * غسل آبار و اثمد و اسفيداج و توتيا و حجر ارمنى و شادنج و ياقوت و زمرد و عقيق و لك و امثال اينها * آنست كه هر كدام را كه خواهند اولًا نرم بسايند ( و به آب مخلوط كنند آنچه به آب مخلوط شود در ظرفى بگيرند ) « 1 » و آنچه ته نشين شود باز بسايند و به آب مخلوط كنند و آب مخلوط به آن را بگيرند و همچنين چند دفعه در آخر آنچه دردى و سنگ ريزه بماند دور كنند و نيز ظرف مخلوط به آن را بپوشند تا ته نشين گردد پس آب بالاى آن را بريزند و ته نشين را خشك نموده اگر از براى امراض عين است باز سحق و صلايه نموده به كار برند و در غير آن بدون آن كافى است . * غسل نوره * يعنى آهك جهت تصفيه و اطفاى حرارت آن آنست كه آهك را در ظرفى كنند و آب بر آن ريزند و برهم زنند و در ظرفى كنند و ته نشين و دردى و سنگ ريزه كه باشد دور كنند و آن آب را بگذارند تا ته نشين شود آب صافى آن را بگيرند و آب خالص در آن ريزند و برهم زنند و به دستور تا هفت مرتبه تجديد آب نمايند پس خشك نموده به كار برند . * غسل مرداسنگ * جهت امراض حاره آنست كه مرداسنگ را با هم وزن آن نمك بسايند و آب بر روى آن ريزند و بر هم زنند آن مقدار كه چهار انگشت بالاى آن آيد و تا هفت روز بگذارند و هر روز سه مرتبه برهم زنند پس بگذارند تا ته نشين شود و آب صافى تازه بر آن ريزند و هفت روز ديگر به دستور بگذارند در بين بر هم زنند و بعد از هفت روز تجديد كنند و همچنين تا چهل روز پس خشك كرده استعمال نمايند . * غسل لاجورد * آنچه از براى امراض عين است مانند احجار ديگر است كه ذكر يافت و آنچه از براى كتابت و نقاشى و سفوف و حبوب و غير آن است آنست كه لاجورد را نيكو بسايند و تسقيه به آب تازه نموده بجوشانند و اندك روغن زيتون در آن ريزند و به دستور احجار غسل دهند و مكرر اعاده طبخ و غسل كنند تا مانند غبار گردد . * نوع ديگر * آنست كه سنگ لاجورد را كوفته و بيخته صلايه نمايند تا مانند غبار گردد پس با روغن كندر يا سندروس خمير كنند و به آب گرم به دست بمالند و همواره اندك اندك آب گرم مىريخته باشند تا تمام آن شسته گردد و چون ببينند كه در روغن ديگر رنگ لاجورد نماند دست بدارند و آب اول را در كاسه نگاه دارند آنچه از آن ته نشين شود لاجورد اعلى است و آب دويّم كه در ظرف ديگر است ته نشين آن لاجورد اوسط و ته نشين سيّم را شمط نامند بنا بر قول صاحب قرابادين معصومى و بنا بر فرموده نواب علوى خان مرحوم مغفور حجر ارمنى در اين زمان معروف به شمط است . * غسل صبر * آنست كه بگيرند صبر را و در هاون به هموارى و آهستگى بكوبند و به حرير ببيزند پس بگيرند افسنتين رومى يك رطل و مصطكى و حب بلسان و دارچينى و عود بلسان و سليخه و سنبل الطيب و اسارون از هر يك سه درم در آب جوشانيده صافى نموده با صبر كوبيده بيخته در هاون اندازند و به دسته حركت دهند و آنچه مخلوط به آب شده در كاسه بريزند و

--> ( 1 ) . فقط در نسخه ب