افعال و خواص آن : ملطف اخلاط غليظه ، مقطع بلاغم و مفتح سدد . مضر محرورين و مفسد خون ، مصلح آن اشياى دسمه و جلاب ممزوج با آب و عسل و شكر و سير مطبوخ و ماء الحمص قبل از آن و قبل از هر آب مشتبه است و يا جوشانيدن و يا مقطر نمودن آن است . ( ماء المعادن ) « 1 » يعنى آبى كه از معادن فلزات برآيد مانند معدن مس و آهن و سرب و قلعى و امثال اينها . طبيعت اينها : قريب به طبيعت آن فلزات است . افعال و خواص آن : ماء النحاس خواه از معدن آن برآيد و يا آنكه مس تفته را در آن خاموش نمايند جهت فساد مزاج و جوشش دهان و ورم لهات و درد گوش و تقويت اعضاى ضعيفه به مضمضه و قطور و اغتسال بدان نافع . مضر بواطن و آشاميدن آن خطرناك ، مصلح آن به دستور ماء الزفت است و ماء الحديد نيز خواه از معدن آن برآيد و يا آنكه آهن تفته را در آن سرد نمايد جهت طحال و استسقا و تقويت اشتها و تقويت باه و اكثر امراض بارده نافع و اغتسال بدان نيز جهت امراض مذكوره در ماء الكبريت . ماء الرصاص يعنى آبى كه از معدن سرب يا قلع برآيد و يا آنكه سرب و قلعى گداخته و يا تفته در آن اندازند مولد قولنج و احتباس بول و ردائت آب اسرب زياده از آب قلعى است . ماء الذهب و الفضه به دستور جهت تقويت دل و دماغ و معده و كبد و باه و ماليخوليا و خفقان و اعانت بر نعوظ نافع و ممسك بطن و بالجمله ماء المعدن مورث عسر بول است . ماء الملح به كسر ميم و سكون لام و حاى مهمله يعنى آب شور خواه از معدن آن برآيد و يا نمك در آن اندازند يا از چاهها و چشمه‌هاى شور برآيد . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن و مضار آن : قريب به ماء البحر است و مذكور شد و آن مسهل است اولًا و بعد از مداومت قابض است به سبب نشف رطوبات . مصلح آن شيرينىها و چربىها و مخلوط نمودن آرد جو بو داده و يخ و خاك خالص طيب است . ماء التون به ضم تاى مثناة فوقانيه و سكون واو و نون لغت يونانى است و به عربى ماء النون به نون به جاى تا نامند . ماهيت آن : آبى است كه از ماهى نمك‌سود ترشح كند . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : مضمضه آن جهت قروح متعفنه دهان و احتقان بدان جهت قطع و اخراج اخلاط غليظه و وجع ورك و عرق النساء و قروح امعا و تنقيه جراحات كهنه و تجفيف آنها نافع و بالجمله مصلح هر آبى كه عطش بسيار آورد . آشاميدن دوغ ترش و شيره تخم خرفه كه در دوغ ترش پرورده باشند و ممزوج نمودن سركه با آب و ربوب حامضه و گذاشتن آلو بخارايى در دهان و اناردان است امّا منافع مياه به ترتيب اعضا : * اعضاء الراس * ماء فاتر جهت اصحاب صرع و آب گرم مضر ايشان و ماء البحر جهت صداع بارد و ماء النحاس جهت قروح دهان و گوش مضمضه و قطوراً . * آلات المفاصل * ماء البحر و كبريتى اغتسال و استحمام بدان جهت امراض عصب بارد مانند رعشه و فالج و خدر و امثال اينها . * اعضاء العين * ماء القير مضر چشم . * اعضاء الصدر و النفس و الغذاء و النفض * آب بسيار سرد مضر سينه و قصبه ريه و سرفه و آب فاتر جهت اورام حلق و لهات و سينه و ماء بورقى بعضى اوقات جهت امراض ريه نافع و نطول آب دريا جهت اورام سدى و ماء الشب جهت نفث الدم و ماء الحديدى جهت تقويت معده و امراض طحال و گرده و قولنج و ماء النحاس قريب بدان و جهت گرده و قولنج نافع و آب بسيار سرد مضر اصحاب سدد و باه و حابس بطن و مسكن حركات منى و ماء البحر و مانند آن از آبهاى شور مضر معده و مسهل اولًا و بعد از مداومت باعث امساك به سبب تجفيف رطوبات معده و گرفتن بخار آب دريا جهت استسقا و آب بورقى مناسب حال معده رطبه در بعضى اوقات به سبب نشف رطوبات آن و ماء الشب مانع قى و ماء الحمات قابض بطن و ماء الكبريتى جهت اورام كبد و طحال و اوجاع آنها و احتقان آب دريا جهت مغص و هيضه محتبس و آشاميدن آن مسهل و گاه باعث لذع مىگردد و آشاميدن مرق الدجاج مسكن آنست و آب شبى جهت منع اسقاط و ادرار حيض و آب كبريتى جهت اوجاع رحم و ماء معدنى باعث عسر البول و حيض و ولادت و اكثر آنها باعث اطلاق بطن و بعض آنها مجفف مانند شبى و حابس بطن و محدث قولنج و ماء الكدر محدث سنگ گرده و مثانه و آب آهن تاب جهت نفث الدم نافع . * الحميات * مياه كبريتى و طينى و راكد بدبو همه محدث حميات غليظه و ربع‌اند . * السموم * آب دريا جلوس در

--> ( 1 ) . ماء المعدن : ب