رايحه كريلا و آن نيز مسهل قوى است مانند شحم حنظل بلكه اقوى از آن به خلاف كريلا كه مقوى معده و قابض و از اغذيه معتاده اهل هند و بنگاله و دكهن است كه پوست آن را كنده و ورق نازك بريده و تخم دور كرده نمك ماليده سه چهار مرتبه مىشويند كه تلخى آن زايل گردد و با هم وزن آن پياز را نيز ورق نموده در روغن بريان مىنمايند و با گوشت و يا بىگوشت پخته مىخورند با نان و يا با چلاو بسيار لذيذ مىشود بعضى خواهند كه تلخى آن كم گردد نمك بر آن پاشيده بعد از ورق نمودن كه ساعتى مىگذارند پس پاك شسته به نحو مذكور بريان و طبخ مىنمايند لذيذ مىگردد و بعضى آن را از پهلو چاك كرده تخم را برآورده نمك ماليده به دستور تلخى دور كرده قيمه پر نموده در روغن بريان كرده و پخته به طريق دلمه طيار مىكنند لذيذ مىشود . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : محلل رياح و قاطع بلغم و مقوى اعصاب و باه و مولد منى و دافع جريان آن و جهت درد مفاصل و نقرس بارد و استسقا و طحال و يرقان نافع و دافع كرم شكم خصوصاً كه تلخى آن را زايل نكرده باشند . مضر محرورين ، مصلح آن سكنجبين و مبردات است . فصل الكاف مع الزاء المعجمه كزبره به ضم كاف و سكون زا و ضم باى موحده و فتح راى مهمله و ها و به فتح كاف و راى مهمله نيز آمده لغت عربى است و يا معرب از كزبرناى سريانى است و جلجلان نيز نامند و به يونانى بردنمائمون و به نبطى فاتره و به سريانى كزبرنا و به فارسى گشنيز و به هندى دهنيه نامند و ديسقوريدوس فوريون ناميده و بعضى گفته‌اند كزبره اسم نبات جلجلان است كه گشنيز خشك باشد و به هندى نبات آن را كوتهمير گويند . ماهيت آن : برى و بستانى مىباشد . نبات برّى را برگ ريزه‌تر و مايل به تدوير و تخم كوچك‌تر هر دو عدد به هم پيوسته و در جميع افعال قوىتر از بستانى و از آن زبون‌تر و با سميت مىباشد و به شيرازى اين را قيتره نامند و نبات بستانى به قدر ذرعى و زياده بر آن با شاخ‌هاى باريك و برگ‌هاى آن شبيه به برگ تره تيزك و در كوچكى عريض‌تر و بزرگتر مىباشد و هر چند بزرگتر مىگردد باريكتر و ريزه‌تر مىشود و گل آن چتردار از چتر شبت كوچكتر و گل آن ريزه سفيد و تخم آن سبز مدور و پوست آن اندك خياره‌دار و مغز آن دو حصه به هم متصل و حدت و رايحه پوست آن زياده از مغز آن و بهترين آن تازه باليده بزرگ دانه تند طعم قوى الرايحه آنست . طبيعت آن : مركب القوى و نزد بقراط سرد و خشك در دويّم و نيز سرد در آخر اول تا سيّم و خشك در دويّم گفته‌اند و نزد ابو جريح در سيّم خشك و نزد شيخ الرييس خشك آن مايل به اندك گرمى و نزد جالينوس جميع آن مايل به گرمى و با جوهر حار لطيف كه به زودى تحليل مىرود و در معده نمىرسد كه گرمى آن ظاهر گردد و الا اكثار آشاميدن عصاره آن قاتل نمىبود به تبريد و با جوهر كثيف ارضى بارد بسيار . افعال و خواص آن : تازه آن با حدت كمى . * اعضاء الرأس و الصدر و المعده * آشاميدن هفت مثقال آب آن منوم و مانع صعود ابخره به دماغ خصوصاً با سركه و سماق و قطور آن به چشم مانع بروز آبله و حصبه در آن و رافع زردى آن و ضماد آن با شير دختران جهت ضربان چشم و با نان خشك جهت سلاق و رمد و مضمضه با آن رافع جوشش دهان و سوزش آن و مسكن درد دندان كرم خوده و خاييدن آن رافع بوى شراب و سرعت مستى و سنون آن مقوى لثه و قاطع خون آن و شرابى كه از آن ترتيب دهند منوم و جهت سدر و دوار و منع مستى شراب نافع و جهت سرفه و ضيق النفس حار رطب و خفقان مفيد و هفت مثقال از آب آن با شكر مشهى و منوم و مانع تخمه و جرم آن مسكن صفرا و التهاب معده و تشنگى و حابس قى و رافع باه و نعوظ . * الاورام و البثور و الجروح * ضماد آن مانع انصباب مواد حاره و محلل اورام حاره و باد سرخ و با نان خشك جهت قروح ساعيه و جرب و حكه و با آرد جو محلل خنازير و اورام صلبه و با آرد باقلا رادع خنازير و امثال آن و چون سرب را با آب گشنيز با روغن گل بسايند و بر سرطان متقرح و غير متقرح بمالند دفع نمايد و مجرب . مقدار شربت : از آب آن تا يك اوقيه و از جرم آن دو اوقيه . بدل آن : برگ خشخاش و كاهو و تخم آن كه جلجلان و گشنيز عبارت از آن است : طبيعت آن : تا در دويّم سرد و خشك . افعال و خواص آن : * اعضاء الرأس و القلب و الغذاء * مفرح و مقوى دماغ و قلب و مانع صعود ابخره به دماغ و رافع خفقان و وسواس حار و مقوى معده و حابس اسهال و جريان منى و قروح مجارى بول و آشاميدن شيره آن و يا نقوع آن جهت اسهال دموى و هيضه نيز خصوص بو داده آن و رافع خفقان و با ميپختج مولد منى و مسقط كرم معده و مانع تكون آن و خاييدن آن رافع بوى شراب و سرعت مستى و شربت آن جهت سدر و دوار و منع مستى شراب و سفوف در سركه خيسانيده آن نيز همين خاصيت دارد و ضماد آن جهت درد سر حار و با صندل و انيسون جهت تقويت معده و رفع آروغ و با ميپختج مولد منى و مسقط كرم معده و مانع تكون آن و با عسل و روغن زيتون جهت شرى و نار