بيخ و برگ آن در دهان جهت سرفه مزمن و ضيق النفس و نفس انتصاب و ربو و قرحه سينه و تحليل رياح و بخور خشك آن و استنشاق دود آن نيز همين اثر دارد و ضماد آن محلل و گشاينده اورام دملها و التيام دهنده زخم‌ها و حمول آن با عسل مخرج جنين زنده و مرده است . فنك به فتح فا و نون و كاف لغت عربى است و به فارسى دله و به تركى قرقاس نامند . ماهيت آن : پوست حيوانى است از سنجاب بزرگتر و از بلاد روس و ترك آورند و رنگ آن سفيد و سرخ و ابلق و خوشبوترين پوست حيوانات است بغدادى گفته گوشت آن شيرين است و بعضى گفته‌اند فرو ثعلب روس است و بعضى گفته‌اند پوست نوعى از گربه است و انطاكى گفته پوست طايرى است سفيد رنگ بسيار نرم و از آن پوستين مىسازند بسيار سفيد مىباشد . طبيعت آن : به قول انطاكى گرم در سيّم و معتدل و يا خشك در آن . افعال و خواص آن : پوشيدن آن مسخن بدن و ملطف و محلل اخلاط بارده و جهت فالج و لقوه و رعشه و خدر و نافذ حميات و نرمى بشره و بخور آن جهت طرد هوام نافع و گوشت آن ردى و در آن منفعتى نيست و به قول انطاكى و غير آن گرم و معتدل‌تر از سمور و سردتر از آن و گرم‌تر از سنجاب و قاقم . افعال و خواص آن : پوشيدن آن موافق جميع امزجه خصوصاً پيران و اطفال را و خوردن گوشت آن مغثى است . فصل الفاء مع الواو فوّ به ضم فا و سكون واو مشدده لغت يونانى است و به يونانى بثوريدوس و فوله نيز و به لسان اهل خوارزم زوله و به فارسى شيستره و بيخ سنبل و به هندى چهال كرى نامند . ماهيت آن : نباتى است شبيه به انوساليون يعنى كرفس جبلى عظيم الورق و ساق آن زياده بر ذرعى و املس و مجوف مايل به بنفشى و پر گره و گل آن شبيه به نرگس و از آن بزرگتر و رنگ آن سفيد بنفشى آميخته و بيخ آن سطبر اشقر و انتهاى آن با شعبه‌هاى كج در هم بافته و مانند بيخ اذخر و ريشه‌هاى خربق و بوى آن شبيه به بوى سنبل رومى و لهذا آن را ناردين برّى نامند و منبت آن بلادى است كه آن را نبطس از ساحل بحر اسود يعنى بحر روم نامند و مراد از مطلق آن و مستعمل بيخ آنست و دو نوع مىباشد كبير و صغير . كبير را به فرنگى فوباكينوم و صغير را فوباروم گويند بهترين آن بيخ باريك اشقر خوشبوى شبيه به بوى سنبل است و گفته‌اند بلكه خود بيخ نوعى از سنبل است و سياه آن زبون و گفته‌اند بيخى است ياقوتى رنگ و اندرون آن بعد از شكستن زرد رنگ و طعم بيخ و برگ آن شبيه به كرفس جبلى و آن را مغشوش به بيخ آس مىنمايند و فرق با آن آنست كه بيخ آس بىبو و صلب است و اين خوشبو و نرم . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مفتح سدد و محلل رياح . * اعضاء الصدر و النفض و غيرها * آشاميدن يابس و طبيخ آن جهت علل بارده سينه و درد پهلو و مغص و سپرز و ادرار بول و حيض و عرق النساء و تنقيه عرق و با قوّت ترياقيه و ضماد آن جهت داء الثعلب مفيد . مضر گرده ، مصلح آن عسل و رازيانه . بدل آن : كبابه . مقدار شربت از جرم آن : يك مثقال و در مطبوخات تا دو مثقال است . فودنج به ضم فا و سكون واو و فتح دال مهمله و به معجمه نيز آمده و فتح نون و جيم معرب از پودنه و يا پودنگ فارسى است و فوتينج به تاى مثناة فوقانيه به جاى دال نيز آمده و به سريانى هيزارنا و به يونانى فونياثا و فيلا نيز و به رومى اربقانون و به عربى حبق نامند . ماهيت آن : سه نوع است : برّى و جبلى و نهرى . برّى آن را به يونانى عليجن و اهل اندلس بلاثه و مصر فليه و اهل شام صعتر گويند و ساق آن متفرق و تندبوى با عطريت و برگ آن ريزه مايل به استداره و نازك و نرم و طعم و رايحه آن شبيه به فودنج نهرى است و با حدت و تلخى كمى و تخم آن شبيه به تخم ريحان . طبيعت آن : در اول سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : بغايت ملطف . * اعضاء الراس و الغذاء و النفص و غيرها * جهت كزاز و تنقيه فضول سينه و معده و سوزش آن و فواق و غثيان و تحليل رياح و استسقا و يرقان و اخراج مشيمه و ادرار عرق و بول و حيض و اسهال سودا و قتل جنين و ترياق لسع هوام سمى و فرزجه آن مخرج جنين و نطول آن جهت حكه و رياح رحم و رفع صلابت آن . * الفم * سنون سوخته آن جهت تقويت لثه . * القلب * بوى آن رافع غشى . مضر امعا ، مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : تا دو درم . بدل آن : نصف وزن آن پودنه نهرى و نيز نوعى از پودنه برّى را برگ دراز و نرم مايل به سياهى و گل آن خوشبو و تند مايل به