محمد حسين بن محمد هادى عقيلى علوى شيرازى

38

مخزن الأدوية ( ط . ج )

كشيده در سايه يا به آفتاب كمى به احتياط خشك نمايند و از گرد و غبار و نم و رطوبت و نموست و تكرّج و فساد و خوردن كرم و غيرها محفوظ دارند و بالجمله بايد كه كل ادويه نباتيه را در كمال هنگام رسيدگى و نداوت و پيش از رو به خشكى و پژمردگى و ضعف و نقصان آوردن اخذ نمايند و در هنگام صفا و گرمى و خشكى هوا بهتر است از هنگام كدورت و برودت و رطوبت آن و آنچه باران خورده و قريب العهد به آن باشد ضعيف است و ادويه بريه و صحراييه اقوىاند از بستانيه و حجم و ضخامت آنها كمتر است در اكثر و جبليه اقوىاند از بريه و شكوفه‌هاى گلها آنچه باليده‌تر و خوشبوتر و شكفته و پژمرده نشده باشد بهتر است از مخالف آن مگر گل سرخ قبل از تمامى شكفتن اخذ آن بهتر است و همچنين بستانى آن و از برگ‌ها آنچه ضخيم‌تر و خوشبوتر و تازه‌تر باشد بهتر است و از قضبان و اصول آنچه كجى و پرمردگى آن كمتر باشد و از به زور آنچه بزرگتر و فربه‌تر و چرب‌تر و سنگين‌تر باشد بهتر است و از فواكه آنچه شاداب‌تر و پرگوشت‌تر و سنگين‌تر باشد و لون و طعم و رايحه هريك از اينها كه بهتر و زياده و قوىتر باشد اقوى است از مخالف اينها و امّا لبن شبرم هرگاه تازه آن بهم رسد به طريق مقرر لبن از آن اخذ نمايند و الا اگر تازه آن بهم نرسد كه شير از آن گرفته شود به دستور ساير يتوعات پوست تازه آن را بشويند و يا خشك آن را در آب گرم بخيسانند و در آفتاب بگذارند تا غليظ و لزج گردد پس آب آن را جدا كرده خشك نمايند و لبن خشخاش را كه افيون است از خشخاش مصرى و يا كازرونى يا عظيم‌آبادى در مصر و كازرون به شروطى كه در افيون ان شاء الله تعالى خواهد آمد همچنين لبن بلسان و ساير البان را از اماكن مختصه و ازمان لايقه و بالجمله در هر جا كه خوب و قوى القوه گردند اخذ نمايند نه از جايى كه ضعيف‌القوه باشند و امّا صموغ پس واجب است كه اخذ و جمع نمايند آنها را هنگام ريختن شكوفه و اول روز قبل از طلوع آفتاب و آخر روز بعد از غروب و بايد كه هوا صاف و معتدل باشد و پيش از خشك شدن به حدى كه منفرك و متفتت گردند يعنى قبل از آنكه خودبخود از درخت جدا و ريزه ريزه شده بريزند . * و امّا عصارات * پس بايد كه از ادويه جيّده از اوراق و اثمار و اصول و غيرها اخذ نمايند و به آتش طبخ ندهند بلكه به هوا و آفتاب خشك نمايند و از گرد و غبار و اختلاط اشياى غريبه كثيفه محافظت كنند مانند اقاقيا و عصاره اهليلج و انبرباريس و غيرها و هنگام استعمال نيز طبخ ننمايند مگر سقمونيا كه بدون تشويه استعمال آن جايز نيست . * و امّا ادويه حيوانيه * پس واجب است كه گرفته شوند از حيوانات جوان صحيح الجسم تام الخلقه و الاعضاء در زمان بهار يا ابتداى صيف و پيش از رو به لاغرى و پيرى و ضعف و نقصان آوردن و مقارن ذبح و زكات آنها و از آن جمله خون بز جوان فربه بىعيب و نقصان چهار ساله است كه به سبب شدت تأثير آن در علاج سنگ گرده و مثانه موسوم به يد الله گشته و آن چنان است كه اول فصل تابستان كه هنگام رنگ گرفتن انگور است آن را ذبح نمايند و خون اول و آخر آن را بگذارند كه برود و خون وسط را در ديگ و يا ظرف سنگى و يا سفالى بگيرند و بگذارند تا منجمد گردد پس ريزه ريزه كرده بر پارچه كرباس پاكى پهن نمايند و پارچه نازكى براى محافظت از گرد و غبار بر آن بپوشند و در آفتاب خشك نمايند و عند الحاجت يك مثقال آن را با آب كرفس جبلى يا با شراب و امثال آن بنوشند و بالجمله هر چيزى را به شرايط مقرره آن اخذ كنند و در كمال اهتمام حفظ و ضبط نمايند تا به كار لايق خود آيند . * دستور حفظ زهره حيوانات * كه تازه بماند آن است كه محل قطع و مجراى آن را به خياطه‌اى محكم بسته در شيشه‌اى كه عسل در آن آن مقدار باشد كه او را بپوشاند انداخته نگاه دارند و اگر حرارت و رطوبت بر هواى آن بلد غالب باشد بايد كه عسل را خوب به قوام آورده باشند . * دستور حفظ پيه و مغز حيوانات * كه متعفن نگردد آن است كه در عسل چند روز بيندازند و بعد از آن در شيشه خشك كرده در لته كتانى پيچيده در سايه آويزند و به دستور هرگاه در ظرف قلعى ضبط كنند زودتر متعفن نمىگردد . * دستور حفظ ساير ادويه * آن است كه بعضى آنها را كه با هم جمع بايد نمود تا موجب بقاى آن باشد مثل كافور با فلفل و براده آهن با آهن ربا و تخم مرغ با نمك و ساذج با زنجبيل و معدنى را با غير جنس او نبايد جمع نمود و عصارات و صموغ را در ظرف قلعى و نقره نگاه دارند و عرقها و مياه حاره را در شيشه سر تنگ ضبط كنند امّا بعد سرد شدن و يا در ظرف مزجج و يا روى توتيا و عرق بهار در ظرف مس بهتر مىماند و مجموع اوراق و بيخ‌ها و گل‌ها را از جاى نمناك و آفتاب تند دور بايد داشت و ظرف قلعى جهت حفظ روغنها و اكثر ادويه مفرده و مركبه بهتر است .