مانند بوره و از آن لطيف‌تر و تندتر است . زبرجد به فتح زا و باى موحده و سكون راى مهمله و فتح جيم و دال مهمله . ماهيت آن : ارسطاطاليس زمرد و زبرجد هر دو را از يك معدن مىداند و در معدن طلا تكون مىيابد از مقابله زحل با قمر نزد مقابله شمس و الوان مىباشد سبز صاف كم رنگ را مصرى و زرد مايل به سبزى را قبرسى و زرد مايل به سرخى را هندى نامند و اين زبون‌ترين همه است . طبيعت آن : در سيّم سرد و خشك و انطاكى در چهارم دانسته . افعال و خواص آن : در همه افعال مانند زمرد است و جالى و مفرح و قاطع نزف الدم و رافع عسر البول و مفتت حصات و جهت تقويت باصره و رفع جذام بهترين ادويه است كه هر روز نيم درم آن را بخورند و تعليق آن جهت صرع و عسر ولادت نافع . مسقط باه ، مصلح آن عسل . مقدار شربت آن : تا نيم مثقال . بدل آن : زمرد است و چون صورت مركبى در حين بودن قمر در حوت بر آن نقش كنند و از آن انگشترى سازند و در بنصر چپ كنند باعث فرح و ازاله هم و تسهيل ولادت است و چون در طالع سرطان بر آن صورت ماهى نقش كنند و در رصاص پيچيده در دام ماهى نصب كنند ماهيان از قعر دريا به دام آيند و گويند آشاميدن شراب در پياله زبرجد مست نمىگرداند . زبزب به فتح دو زاى و سكون دو با در ميان و در آخر به تركى ابرسوخ و به اصفهانى خوك ره نامند ماهيت آن : حيوانى است به قدر سگ كوچكى و روى آن ابلق از خطهاى سفيد و سياه و بعضى پوست آن نيز ابلق مىباشد و مشهور است كه هر چند آن را بزنند فربه‌تر مىگردد . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : گويند چون آن مردار مىخورد مادام كه ميته نخورده باشد گوشت آن صالح الغذاء و جهت رياح و سردى احشا و اذابت بلغم تحليل مواد و پوشيدن پوست آن جهت نقرس و مفاصل و رعشه و خدر نافع است و علامت آنكه گوشت مردار خورده آنست كه از آن بوى بد آيد . زبيب به فتح زاى و كسر با و سكون ياى مثناة تحتانيه و باى موحده به فارسى مويز نامند . ماهيت آن : معروف است و آن انگور رسيده به درخت خشك شده آنست و انواع مىباشد به حسب انواع انگور بهترين همه پر گوشت شيرين كم دانه فربه آنست و بدترين همه خشك كم گوشت پر دانه آن . طبيعت آن : به حسب انواع انگور مختلف مىباشد آنچه از انگور سفيد است گرمى آن كمتر از سياه آن و همچنين بسيار شيرين آن را گرمى زياده از كم شيرين و مايل به ترشى آن نيز و معتدل‌ترين همه سفيد و بعد از آن سرخ و بعد از آن سياه آن و خشك كم گوشت پر دانه مايل به يبوست و قابض و دانه آن سرد در اول و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : در حديث وارد است كه بايد كه شما زبيب را بخوريد كه اطفاى مره صفرا مىنمايد و بلغم را ساكن و عصب را محكم و غضب را مىميراند و دل را قوى و نيك مىگرداند و منقى آن كثير الغذا است به سبب جوهر غليظ ارضى كه دارد منضج خلط غليظ و ملين بطن و محلل به اعتدال و جالى معده و امعا و معين ادويه مسهله و موافق قصبه ريه و مقوى جگر و محرك باه مبرودين و مسمن بدن و جهت سرفه بلغمى و امراض گرده و مثانه و قرحه امعا و با گل گاو زبان و خرماى سبز جهت خفقان مجرب و با حصى لبان جهت رفع نسيان و با سركه جهت يرقان به دستور مجرب و چون به جاى دانه در هر عددى فلفلى جا داده بدان مداومت نمايند جهت سردى گرده و تقطير البول و سنگ گرده و مثانه بيعديل و چون با انيسون بپزند تا مهرّا گردد و صاف نموده با روغن بادام بياشامند جهت سرفه بارد بلغمى مجرب و آشاميدن آب نقيع آن و يا آب مطبوخ آن و يا با ادويه مناسبه ملين طبع و خيسانيده آن در سركه انگورى ناشتا جهت تحليل ورم طحال مجرب كه هر روز چند دانه آن را بخورند و بالاى آن قدرى از آن سركه بياشامند و چون با فلفل و آرد جاورس بريان كنند و با عسل بخورند بلغم از دهن بيرون آورد و ضماد آن با پيه حيوانات جهت تحليل اورام و انفجار دماميل و قلع ناخن بى جا شده برآمده و با شراب جهت غانغرايا و قروح شهديه و جدرى و عفونت مفاصل و جوششها و سرطانات و با آرد باقلا و زيره جهت ورم انثيان و با جاوشير جهت نقرس نافع . مضر محرورين ، مصلح آن سكنجبين و مكيدن آب ميوه‌هاى ترش و خشخاش . مضر گرده ، مصلح آن عناب . مقدار شربت آن : تا سى درم . بدل آن : كشمش است و دانه آن سرد در اول و خشك در دويّم و قابض و حابس بطن و مقوى معده رطب و امعا و زبيب لاغر كم گوشت حابس بطن و مقوى آن و محرق خون مصلح آن خيارشنبر و گويند تخم خرفه و مضر گرده و مصلح آن عناب و نوع بىدانه