ماهيت آن : انواع مىباشد برّى و بستانى و بهترين آن بستانى شيرين بىدانه است كه املسى نامند لطيف‌تر از ساير اقسام و بهترين آن رسيده بزرگ دانه شاداب آنست . طبيعت آن : مطلق آن بارد رطب و برودت آن از دويّم نگذشته و رطوبت آن از اول با قوّت قابضه كه مفارقت از جميع اجزاى آن نمىكند تا آنكه آب افشرده آن نيز همين اثر دارد هر چند قبض آن محسوس نيست و پوست آن بارد يابس شديد القبض دابغ و ترش آن سردتر از شيرين آن و خالى از يبسى نيست و انار ترش جارد و خراشنده امعا است حتى آنكه اگر ناشتا بسيار بخورند سحج امعا به هم رسد و استسقاى بارد را مضر و گل انار شديد القبض بارد است و جميع اجزاى درخت آن شديد القبض و پوست آن شديد القبض‌تر . طبيعت شيرين آن : سرد به اعتدال و در اول تر و با قوّت قابضه . افعال و خواص آن : قليل الغذا و مولد خلط صالح و نفاخ و لهذا در محرورين باعث نعوظ گردد و جالى و مفتح و ملين بطن و مدر بول و مورث تشنگى و خوردن آن بعد از طعام در محرورين باعث انحدار آن و گفته‌اند اين فعل كلى است و جهت تصفيه روح كبدى و تقويت كبد و استسقاى زقى و سوء القنيه و يرقان و سپرز و خفقان و درد سينه و سرفه حار و تصفيه صوت و فربه كردن بدن و نفوذ فرمودن غذا و رفع جرب و حكه و نيكويى رنگ رخسار نافع و اكثار آن مفسد غذا و مرخى معده و مضر صاحبان حمى به سبب نفخ و تكثيف آن مسام را و مصلح آن انار ترش و در بارد المزاج زنجبيل پرورده و رب انار شيرين در افعال قوىتر از آب آن و مرخى معده و مصلح آن مصطكى است و شراب آن خصوصاً منعنع منافع بسيار دارد و چون سر انار شيرين را سوراخ كرده به دفعات به قدرى كه گنجايش داشته باشد با روغن بادام شيرين يا روغن بنفشه در آن ريخته بر روى آتش گذارند تا روغن را جذب كند و به حدى رسد كه ديگر جذب نكند مكيدن آن جهت وجع صدر و سعال مزمن يابس مجرب و به دستور آشاميدن آب آن با شكر و نشاسته و صمغ عربى و روغن بادام كه نيم گرم باشد همين اثر دارد و عصير آن را چون در شيشه كنند و در آفتاب گذارند تا غليظ گردد پس در چشم كشند روشنايى آن را بيفزايد و هر چند اين كهنه‌تر شود بهتر مىگردد و دانه آن با عسل جهت درد گوش مفيد و خوردن آن نفاخ و مولد رياح در معده و ذرور گل سوخته آن جهت التيام جراحات و خشك نمودن آن مفيد و غنچه ناشكفته آن از سه عدد تا هفت عدد به حسب سن و قوّت مزاج اطفال با قدرى برگ‌هاى نورسته ام غيلان و قليلى زيره سفيد ساييده سنگتاب نموده به اطفال شيرخوار و يا بزرگتر از آن در حالتى كه ايشان را اسهال عارض گردد و كهنه شود خواه به سبب دندان برآوردن باشد و يا غير آن سه روز متوالى و يا تا هفت روز مفيد و رمان مز يعنى انار ميخوش ترش و شيرين در سردى و ترى مايل به اعتدال و در ساير افعال قريب به انار شيرين و در تسكين حدت صفرا و ثوران خون از آن زياده و صفراوى مزاج را اليق از انار شيرين ترش صرف و آشاميدن آب انارين كه با شحم فشرده باشند از نيم رطل تا يك رطل و بيست درم شكر خام جهت اسهال صفرا و تقويت معده و رفع تبهاى صفراوى و يرقان و جرب و حكه نافع و در اين افعال مانند هليله زرد است و چون آب انارين را در ظرف مس كرده به قوام آورند جهت سلاق و جرب و تقويت باصره و جراحات مزمنه و خبيثه نافع . رمان حامض يعنى انار ترش در دويّم سرد و خشك و قابض و مسكن لهيب و حرارت معده و كبد حار و غليان خون و صفرا و مانع انصباب مواد به معده و مدر بول و جهت منع صعود بخار به دماغ و رفع دخانيت آن و رفع خمار و قى و خفقان حار و اكثار آن مورث قرحه امعا و سحج و چون بعد از طعام بخورند مانع صعود بخار است به دماغ و مضر مبرودين و مضعف جاذبه جگر و قوّت باه مصلح آن انار شيرين و زنجبيل پرورده و اسفيدباج با توابل و سير و اكتحال آن جهت ناخنه و سبل نافع و مضمضه و نگاه داشتن آن در دهان جهت منع قروح خبيثه آن و به دستور چون در ظرف مس با عسل طبخ جيّد دهند جهت آكله دهان مجرب و چون عصاره آن را طبخ دهند تا غليظ گردد و با عسل ممزوج كرده جهت قروح انف و وجع اذن قطوراً و جهت قروح خبيثه و بردن لحم زايد ضماداً نافع و ضماد آن كه مهرّا پخته باشند با پوست و تخم آن جهت جرب و حكه صفراوى مجرب و طلاى مطبوخ آن درست در شراب جهت تحليل اورام بيعديل و سويق آن قابض و جهت رفع خواهش خوردن گل و امثال آن كه زنان حامله و ديگران را به هم رسد مؤثر و رب انار ترش در افعال قوىتر از آب سويق آنست و به دستور شراب آن و چون جوف انار را خالى كرده در سركه بجوشانند تا مهرّا شود و منعقد گردد پس به قدر فلفلى حبوب بندند پانزده عدد و يا زياده از آن جهت رفع اسهال مزمن و سحج مخوف و قرحه امعا و مقعده مجرب و رب انارين در دويّم سرد و در اول خشك و قابض و جهت رفع التهاب و تسكين تشنگى مفرط و تبهاى تند و قى و خمار و رفع خواهش رديه حوامل و فساد رنگ رخسار و دفع غم نافع و مضمضه با آب طبيخ آن جهت تقويت لثه و آشاميدن آن جهت سلس البول و آشاميدن ساييده آن به قدر درهم با آب گرم در رفع كرم معده و حب القرع بيعديل و طبيخ از بيخ انار در اين باب از مجربات است و جهت لثه حار و درد دندان مضمضه آن بيعديل و اناردان قابض‌تر از رب هر يك و در افعال قوىتر و كوبيده ترش آن با