طبيعت آن : حار حاد قريب به ذراريح است لهذا ديسقوريدوس و جالينوس در ذراريح ذكر كرده‌اند . افعال و خواص آن : ضماد مدقوق آن جهت انفجار دمل و اورامى كه حاجت به شكافتن باشد و ازاله كلف و مجروح كردن هر عضوى را كه خواهند آن را مجروح كنند عجيب الاثر و يك مثقال آن كشنده انسان و اعراض خورنده آن مانند اعراض خورنده ذراريح و معالجه اين نيز قريب بدان است . دود الخل به فتح خاى معجمه و تشديد لام به فارسى كرم سركه نامند . ماهيت آن : كرمى است زرد رنگ باريك كه در سركه تكون مىيابد . افعال و خواص آن : سعوط آن جهت كرمى كه در دماغ تكون مىيابد قوى الاثر و ضماد آن رادع و محلل و مقوى اعضا است . دود الزبل به كسر زاى معجمه و سكون باى موحده و لام . ماهيت آن : كرمى است زرد رنگ و كوچك كه در سرگين و مزبله به هم مىرسد . طبيعت آن : گرم و تر . افعال و خواص آن : تكرار ضماد مطبوخ آن در روغن زيتون كهنه كه پخته و مهرّا شود جهت فرطه كه ريختن موى تمام سر و مقدمه كچلى است و داء الثعلب مجرب و ماليدن روغن آن جهت بواسير و امراض مقعده مفيد . دوسر به ضم دال و و سكون واو و فتح سين مهمله و به شين معجمه نيز آمده و راى مهمله در آخر . ماهيت آن : نباتى است مانند گندم و در مزرع آن مىرويد و از آن درازتر و درشت‌تر و دانه آن باريكتر و خوشه آن متفرق و پوست آن سياه و بعضى سرخ نيز و در هر خوشه دو غلاف و يا سه به شكل فتيله و دانه آن در ميان پرده‌هاى غلاف آن و خوش طعم مايل به شيرينى و به شيرازى تخم آن را كركاس نامند . طبيعت آن : گرم در اول و خشك در دويّم و بعضى سرد دانسته‌اند . افعال و خواص آن : منضج و محلل و مجفف و ملين اورام صلبه و دو درم آن مسهل و مخرج اقسام كرم معده و ضماد آن با آرد گندم جهت غرب غير منفجر و ممضوغ آن جهت غرب منفجر و اكتحال آن با تشميزج و نبات مصرى جهت تحليل دانه كه در چشم برآمده باشد و ضماد آن به تنهايى جهت جرب و ابتداى اورام صلبه و داء الثعلب نافع . مضر انثيين و مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : تا دو درهم است . دوقس به ضم دال و سكون واو و ضم قاف و سين مهمله لغت يونانى است . ماهيت آن : سه قسم است قسمى برگ آن شبيه به برگ رازيانه و از آن كوچكتر و باريكتر و به بلندى شبرى و گل آن چتردار مانند گشنيز و سفيد و ثمر آن سفيد و تند بو و مزغب و منبت آن مواضع سنگلاخ و آفتاب رو و تخم آن را قميله و نبات آن را حشيشة البراغيث و به لغت ديلمى كيك واش نامند و قسمى ديگر شبيه به كرفس و خوشبو و تند كه زبان را مىگزد و تخم آن شبيه به انجدان و بىبو و قسمى ديگر برگ آن شبيه به گشنيز و گل آن سفيد و چتردار مانند گل زردك و تخم آن شبيه به زيره و با تندى و بيخ آن در طعم شبيه به زردك و به غلظت انگشتى و برگ آن بىزغب و جالينوس دوقو و دوقس را يكى دانسته و ديسقوريدوس از اصناف زردك برّى شمرده و حكيم مير محمد مؤمن نوشته كه اين به تحقيق اقرب است و من اقسام آن را مشاهده نموده‌ام و بهترين اقسام قسم اول است . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مسكن سرفه مزمن و مغص و مدر حيض و بول به قوّت و مسقط جنين و با شراب جهت نهش رتيلا و ضماد آن جهت تحليل اورام بلغميه و ادرار بول و حيض و به دستور برگ آن امّا ضعيف العمل و بيخ قسم اول آن جهت رفع سميت سموم مشروبه و تخم آن محلل نفخ و رياح و معين بر هضم و آشاميدن طبيخ آن جهت تنقيه سينه و اخراج اخلاط آن به نفث و تحليل مواد غليظه از امعا و استسقاى ريحى و مقوى فعل آن تخم كرفس . مقدار شربت آن : دو مثقال و بدون تخم كرفس جهت گزيدن عقرب و تنقيه رحم و اعانت بر حمل و قطع شهوت جماع در محرورين و يابس مزاجان و نطول طبيخ آن جهت عقرب گزيده و جانوران سمى . چون تخم آن را بكوبند و بر رخت خواب بپاشند رفع اذيت كيك نمايد و كيك در آنجا نيايد و تخم دو قسم ديگر در افعال و خواص مانند دوقو است و از آن ضعيف‌تر . دوقو به ضم دال و سكون واو و ضم قاف و سكون واو و لغت يونانى است و آن را دوقو اغريا و دوقو برّى نيز نامند . ماهيت آن : تخم جزر برّى است و بيخ آن را مستسقاقل و گياه آن را خرس گياه نامند جهت آنكه خرس آن را بسيار دوست