و اندك زرد رنگ و ريزه مربع اندك پهن و غير املس و غير مستوى و مأكول و برگ آن را نيز پخته مىخورند و با گوشت لذيذ مىباشد و بعضى براى حدت طعم و كم شدن تلخى و رايحه آن اولًا برگ آن را اندكى در آب جوش داده و آن آب را ريخته پس با دو پيازه گوشت بريان كرده مىخورند . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك و با رطوبت فضليه . افعال و خواص آن : برگ آن منضج و ملين و محلل و مدر بول و حيض و جهت امراض بارده و سوء القنيه و استسقا و سرفه بارد و ورم طحال و درد كمر و جگر و رحم و برودت مثانه و تقطير بول و ضماد آن جهت تقويت موى نافع و خوردن آن با نان مانع تليين آنست و تخم آن ملين و منضج و محلل و مبهى و مدر حيض و مقوى ريه . * الصدر و المعده * مطبوخ آن با عسل مسهل و جهت مواد محتبسه به سينه و سرفه و ربو و عسر النفس و بواسير و اورام باطنى و كسر رياح و دافع بلغم لزجه از سينه و تنقيه امعا و مطبوخ آن با تمر هندى و مويز و انجير كه آب آن را بعد از طبخ صاف نموده با عسل به قوام آورده باشند جهت ضيق النفس و تصفيه صوت و قروح سينه و درد آن كه مزمن شده باشد و با آب پرسياوشان مجرب . خوردن آن با مرى پيش از طعام و به دستور با عسل شكم براند و اخلاط رديه دفع كند . * اعضاء النفض * طبيخ آن به تنهايى و يا با ادويه مناسبه جهت تسهيل ولادت و ادرار بول و حيض و مداومت خوردن آن با آرد گندم و شكر و عسل سرشته جهت تسمين بدن و اصلاح حال گرده مؤثر و آب طبيخ آن با پنج درم فوه جهت نيكويى رايحه براز و تليين طبيعت و رفع سستى و شكستگى اعضا و ادرار حيض و ليكن مفسد رايحه عرق و بول است . * الاورام و غيرها * ضماد آن جهت اورام صلبه ظاهرى و باطنى و سعفه و سبوسه و كلف و سوختگى آتش و شقاق بارد و كجى ناخن و ورم سپرز و رحم و رفع اسقاط موى و ساير آثار جلديه و ضماد آرد آن با بوره ارمنى جهت تحليل طحال و با انجير جهت گشودن دمل و با آرد جو و روغن گل سرخ و سركه جهت اورام حاره و با عسل جهت بارده و طلاى آن جهت رفع چرك و نيكويى رنگ رخسار و با مويزج جهت منع تولد قمل و قطور نقيع آن در آب جهت دمعه و سلاق و حمرت و بقاياى ورم چشم و نطول طبيخ آن و به دستور جلوس در آن جهت تسهيل ولادت و اسقاط مشيمه و تنقيه رحم و فرزجه آن با پيه قاز جهت تليين صلابت رحم و تفتيح فم آن و شستن سر با آب طبيخ آن جهت جعودت موى و زوال حزاز و قروح رطبه نافع و اكثار آن مصدع و مغثى و مضر انثيان ، مصلح آن سكنجبين حامض و انيسون و مكيدن انار ميخوش و محرور المزاج را استعمال برگ آن بدون كاسنى جايز نيست و طبيخ برگ آن با برگ اسفناج و يا برگ خرفه و يا با زردك نيكو مصلح است آن را از براى محرور المزاج و روغن تخم آن گرم و تند و محلل و ملطف و ملين صلابات و منضج دبيله و جهت زحير و اسهال و نخاله روى و موى و قرحه رخسار و با موم جهت شقاق و با ادويه كلف جهت جلاى بشره مؤثر است حلبيب به فتح حاى مهمله و سكون لام و كسر باى موحده و سكون ياى مثناة تحتانيه و باى موحده گويند سورنجان هندى است . ماهيت آن : دوايى است هندى خشبى شبيه به سورنجان مصرى . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك و گويند در سيّم . افعال و خواص آن : آشاميدن آن جهت نقرس و درد مفاصل و زانو و تقويت بدن و اخراج بلغم خام و اخلاط غليظه و اقسام كرم معده و امعا و اسهال بلغم خام مفيد . مقدار شربت آن : تا سه درهم . مضر سپرز و مغلظ آن ، مصلح آن كثيرا و كاسنى است . حلبوب به فتح حاى مهمله و سكون لام و ضم باى موحده و سكون واو و باى موحده لغت نبطى است و به اندلس حريف الاملس به حاى مهمله و در بلاد ديگر عصا هرمس و خصى هرمس به خاى معجمه و صاد مهمله و ديسقوريدوس در رابعه نوشته كه آن را ليثورسطس و بعضى برسانيون و بعضى اربوطانون نامند . ماهيت آن : گياهى است به قدر شبرى و پرشاخ و بسيار گره و شعبه‌هاى آن از گره‌هاى آن رسته و برگ آن كوچك‌تر از بادروج و مفروش بر روى زمين و يك روى آن مزغب و دو نوع مىباشد : نر و ماده و ثمر نوع ماده آن خوشه‌دار با تخم و تخم آن از بطم كوچك‌تر و برگ نر آن و ثمر آن نيز كوچك‌تر از ماده و مستدير و يك تخم بر بالاى تخم ديگر و پيوسته به هم شبيه به خصيه حيوان و بيخ آن دو عدد و مستدير به قدر تخم كبوتر يكى سست و ديگرى صلب نيز به هم پيوسته مانند خصيه طبيعت آن : گرم و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : محلل اورام بارده و ملين طبع و آشاميدن سى مثقال از آب مطبوخ آن مسهل رطوبات ماييه و مره صفرا و ضماد آن محلل قوى و گفته‌اند حمول برگ ماده آن بعد از طهر و خوردن بيخ صلب آن باعث حمل به دختر و آشاميدن برگ نر آن و حمول بيخ سست آن باعث حمل به پسر است بالخاصيت و گفته‌اند سست آن مضعف باه و صلب آن مقوى آنست . حلتيت به كسر حاى مهمله و سكون لام و كسر تاى مثناة فوقانيه و