حرف الماء به ضم حا و سكون راى مهملتين و فا و الف و لام و فتح ميم و الف بعضى سيسنبريون و بعضى مردم آن را قردامومن نامند . ماهيت آن : نباتى است كه بر كنار آبها مىرويد و برگ آن شبيه به برگ تره تيزك و در اول مستدير و در آخر با تشريف است و آن غير جرجير الماء است چه جرجير الماء در ميان آبها ايستاده مىرويد و برگ آن بىتشريف است . طبيعت : تازه آن در دويّم گرم و خشك و خشك آن در سيّم . افعال و خواص آن : مسخن و مدر بول و حيض و جهت علتهاى بارده باطنى و ضماد آن جهت قروح و بثور لبنيه و كلف نافع به شرط آنكه شب بمالند و صبح بشويند . حرف المشرقى به ضم حا و سكون راى مهملتين و فا و فتح ميم و سكون شين معجمه و كسر راى مهمله و قاف و يا . ماهيت آن : صنفى از حرف بستانى است به قدر يك زرع با شاخ‌هاى باريك و برگ آن در دو جانب شاخ‌ها مانند نبات خرنوب رسته شبيه به برگ شيطرج و از آن نرم‌تر و سفيد و گل آن سفيد و بر اطراف شعبه‌ها شاخ‌هاى آن و ثمر آن مانند فلكه و تخم آن سفيد و قريب به خردل و در حدت قايم مقام فلفل و در اطعمه بدل آن داخل مىكنند و در جميع افعال قوىتر از حرف بستانى است . مطبوخ گياه آن با گياه جو جهت نزلات بارده و رفع اخلاط صدريه و تحليل رياح مؤثر . حرمل به ضم حا و سكون راى مهملتين و فتح ميم و سكون لام و به فتح و كسر حا نيز آمده لغت سريانى است و به فارسى اسپند نامند . ماهيت آن : نوعى از سداب كوهى است و دو قسم مىباشد قسمى را نبات به قدر ذرعى و از يك بوته چند شاخ مىرويد و برگ آن مايل به تدوير و غلاف دانه‌هاى آن مدور و مثلث الاضلاع و مخطط به سه خط و با اندك سرخى و تخم آن سياه به قدر خردل و ثقيل الرايحه و از مطلق حرمل مراد اين قسم است و قسمى را برگ مانند برگ بيد و از آن كوچكتر و مايل به سفيدى و گل آن مانند ياسمين سفيد و خوشبو و غلاف دانه آن طولانى و سفيد رنگ و اين را حرمل ابيض به اعتبار رنگ غلاف آن نامند و تا چهار سال قوّت آن باقى مىماند . طبيعت آن : در سيّم گرم و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : لطيف و جالى سينه و شش از رطوبات لزجه و محلل رياح امعا و مواد غليظه و مبهى و مسمن و مدر شير و بول و حيض و مسهل سودا و بلغم غليظ و حب القرع . * اعضاء الراس و الغذاء و غيرها * آشاميدن جرم آن جهت صرع و فالج و جنون و نسيان و ساير امراض بارده دماغيه و عصبانيه و تسخين اعضاى دماغ و ساير بدن و رفع استسقا و يرقان و سدد و قولنج و عرق النساء نافع و آشاميدن نقوع آن جهت تحليل مواد سوداويه و تصفيه خون و نرم داشتن طبع . * اعضاء الصدر * چون يك اوقيه آن را بكوبند و با چهار اوقيه آب بجوشانند پس صاف نموده با سه اوقيه عسل و دو اوقيه روغن كنجد بنوشند قى به قوّت آورد و تنقيه سينه و اعالى بدن از رطوبات لزجه نمايد و ضيق النفس و سعال رطوبى را مفيد . * امراض الرأس و غيره * چون آن را به قدر يك رطل در شراب و يا آب انگور كه به قدر سى رطل باشد بجوشانند تا به ربع رسد و تا سى روز روزى تا دو اوقيه آن را بنوشند جهت رفع صداع مزمن و صرع مجرب دانسته‌اند و چون سه روز متوالى زنى كه حامله مىشده باشد و بعد از آن نشود از آن مطبوخ بياشامد اعاده حمل او شود و چون پانزده شب صاحب عرق النساء مقدار يك مثقال تا يك مثقال و نيم ناكوفته آن را تناول نمايد رفع آن علت گردد و مجرب دانسته‌اند و چون با تخم كتان و عسل سرشته بدان مداومت نمايند جهت رفع ضيق النفس بيعديل و چون با زجاج محرق اضافه نمايند جهت تفتيت حصات نافع و اكتحال آن با زعفران و زهره مرغ خانگى و عسل و شراب و آب رازيانه تازه سبز جهت ضعف بصر امتلايى و نطول آب مطبوخ آن جهت تقويت اعضا و سياه كردن موى و ازاله خدر و مداومت خوردن مطبوخ آن با روغن كنجد و آب جهت رفع امراض ريه و جگر و طلاى آن با روغن شبت بر ناف و تهيگاه جهت قولنج مزمن و ضماد ساييده گرم نموده آن به تنهايى جهت فالج و استرخا و خدر و اوجاع ريحى و غيرها در هر عضوى كه باشد نافع به شرط مداومت و به دستور با ثلث وزن آن زنجبيل خشك با آب برگ عنب الثعلب و اگر در آفتاب توانند اين ضماد را به عمل آورند كه زود خشك گردد بهتر است و سعوط عصاره آب مطبوخ آن جهت نزله و سرخى چشم و قطور آن كه در آب ترب و روغن زيتون جوشانيده باشند جهت ثقل سامعه و كرى و دوى و طنين و بخور آن جهت درد دندان و رفع چشم بد و تعليق آن در پارچه كبود رافع سحر و گويند افشانيدن آن در خانه باعث فرقت و بخور آن مبطل آن اثر است . مضر محرورين مصدع و مغثى ، مصلح آن ربوب و ميوه‌هاى ترش و سكنجبين و حموضات ديگر . مقدار شربت آن : از يك مثقال تا دو مثقال . بدل آن : قردمانا و گويند تخم سداب است و روغن آن در سيّم گرم و در دويّم خشك و مفتح سده دماغى و جهت فالج و لقوه و رعشه و استرخا و صرع و اختلاج و رياح اعصاب و خدر شرباً و ضماداً و حقنه آن جهت درد كمر و عرق النساء و برودت گرده و