و تند بوى و خوش منظر و هميشه رو به آفتاب دارد و با حركت آفتاب حركت مىنمايد و شب پژمرده مىگردد و بوى برى آن قوىتر از بستانى آن است . طبيعت آن : گرم و خشك است در اول سيّم و بعضى در دويّم گفته‌اند و گرمى گل آن زياده از ساير اجزاى آن . افعال و خواص و منافع آن : محلل و جالى و با قوّت ترياقيت و مفتح سدد دماغى و كبدى و منقى دماغ و جهت ام الصبيان و امراض بارده دماغى و اعصاب و درد دندان و تقويت معده و جگر و وجع فؤاد و تقويت باه و آوردن نعوظ و جهت بواسير و جراحت ريه و يرقان و استسقا و ادرار بول و حيض و فضلات و اسقاط جنين و تفتيت حصات و رفع قولنج و دفع سموم نافع است . * امراض الفم و القلب و المعده و المفاصل و غيرها * مضمضه به آب بيخ آن جهت درد دندان بارد و شرب يك درم آن مقوى قلب بارد المزاج و مورث ثوران غضب در محرور المزاج و چهار درم از آب برگ آن با آب گرم مقئ قوى و ضماد آن جهت درد مفاصل و عرق النساء و نقرس و خنازير و بر كمر جهت تقويت باه و نعوظ مفيد و حمول بيخ آن مسقط جنين و معين بر حمل عاقر و شرب آب برگ كوبيده آن جهت اخراج جنين و رفع احتباس حيض مؤثر . مقدار شربت : از آب گل و برگ و بيخ آن تا چهار مثقال و از جرم آن يك مثقال . بدل آن : يك و نيم وزن آن سليخه و ربع وزن آن زعفران است . مضر محرور المزاج مصلح آن سكنجبين و مضر سپرز مطلقاً و سپرز محرور المزاج را خصوصاً و مصلح آن فانيد و عسل و سكنجبين و از خواص آن آنست كه مگس بر گل آن نمىنشيند و از دود آن موش و چلپاسه مىگريزد . آرد توله به مد الف و سكون را و دال مهملتين و ضم تاى مثناة فوقانيه و سكون واو و فتح لام و ها . ماهيت آن : صاحب برهان قاطع گفته آشى است مانند كاچى كه از آرد مىپزند و بيشتر مردم درويش و فرومايه مىخورند و به عربى آن را صحنات نامند بدان كه صحنات غير اين است چنانچه ان شاء الله تعالى در حرف الصاد خواهد آمد . آرغيس به مد الف و سكون راء مهمله و كسر غين معجمه و سكون ياى مثناة تحتانيه و سين مهمله در آخر به زبان اهل دمشق و مصر عود الريح و به فارسى پوست بيخ زرد شده نامند . ماهيت آن : پوست بيخ انبرباريس است كه به فارسى زرشك نامند . طبيعت آن : گرم در اول و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : با قوّت بارده و قابضه و مانع تعفن اخلاط و مفتح و با قوّت رادعه و قلاع و استرخاى لثه و ضعف باصره را نافع و مجفف قروح است . * امراض العين * قطور خيسانيده آن و به دستور جوشانيده آن در گلاب جهت تجفيف رطوبات سايله از چشم و رفع بقاياى رمد مزمن بغايت مفيد و اگر پيش از حدوث رمد در چشم كشند حفظ صحت آن نمايد و اهل مصر بدل ماميران در امراض عين مستعمل دارند و اكتحال آن مقوى باصره و عصاره مطبوخ معقود آن در افعال مانند حضض هندى است . * الفم * مضمضه به آب طبيخ آن جهت قلاع خبيثه بن دندان و درد دندان و تقويت لثه مفيد . * اعضاء الغذاء و الامعاء * آشاميدن طبيخ آن با شراب جهت امراض مذكوره و جرم آن با شراب جهت درد جگر بىتب و با آب سرد با تب و حقنه به طبيخ آن منقى چرك و قرحه امعا و طبيخ آن جهت رفع كرم جگر گوسفند مجرب . مقدار شربت : از جرم آن دو مثقال و از طبيخ آن تا سى درم . بدل آن : ماميران چينى و حضض هندى است در امراض عين و بعضى حضض مكى گفته‌اند . مضر صاحب سرفه و مصلح آن عسل است . عصاره مطبوخ منعقد آن در افعال مانند حضض مكى است و شيخ الرئيس نوشته كه بعضى گفته‌اند كه چون بيخ آن را سه مرتبه بر شكم زن حامله بزنند و يا لطوخ بر آن نمايند اسقاط جنين كند و جهت سيلان دم از اسفل نافع . آزاد درخت به الف ممدوده و فتح زاى معجمه و الف و دال مهمله و خا و تاى مثناة فوقانيه . ماهيت آن : درختى است عظيم ثمر آن شبيه به زعرور است و زرد رنگ و تلخ و خوشه دار و تخم آن مانند تخم زعرور و يك عدد و خياره دار شش پره و در آخر بهار مىرسد و مدتى تا زمستان در درخت مىماند و برگ آن سبز املس با اندك سياهى شرفه دار و اندك طولانى و تلخ و خزان نمىكند و به عربى شجرة الحره و ايضاً خريطه به تشديد راء مهمله و به لغت تنكابن جبلىداروان و نيز روباترس و به لغت جرجان زهر زمين و اهل مازندران سيس بان و اهل هند بكاين نامند و بعضى مردم را ظن آن است كه درخت آن را به هندى نينب گويند و اين محض توهم است زيرا كه نينب كه نيم نيز گويند در غير هند ديده نشده و آزاد درخت در جميع ممالك ايران و روم و هند بسيار است و شيرازيان آن را توس نامند و گل آن سرخ بنفش كمرنگ به نهايت خوشبو است و نيز گفته‌اند كه غير بكاين است .