عالم تمدّن چيست و چگونه در اين عالم بايد زيست و حجاج بيت اللّه الحرام را نمونه‌اى از تكاليف مسافرت خطّهء حجاز از اين اوراق حقيقت طراز واضح و روشن مىشود كه در آن بلاد طريق مسالمت چيست و شاهراه نجات از كجا است . فى الجمله چون غرض اصلى از ترقيم اين مختصر تذكرهء حجّاج و مسافرين حجاز بود ، مناسب آمد كه اين كتاب را هداية الحجّاج نام نهد . ناگزير است كه پيش از شروع به ذكر صادرات احوال مقدمه‌اى ترتيب دهد تا باعث مزيد خبرت و بصيرت مطالعه‌كننده گردد ؛ و ها أنا اشرع فى المقصود و أستمد من اللّه الودود . [ مقدمه ] مقدّمه و در آن چند فصل است : فصل اوّل : در ذكر بعضى از فوايد سفر است : فوايد و منافع سفر عقلا و نقلا واضح و بر هر هوشيارى آشكار است كه درك فوائد عامه و خاصهء سفر در حضر متعسّر بل متعذّر است . تا وجود انسانى در سفر كه قطعه‌اى از سقر است ، متحمّل زحمات شاقّه نشود و در تحصيل معارف به لازمهء آن نكوشد ، كى به مدارج بزرگى و دانشمندى مىرسد ؟ ارباب معالى و معانى ناگزيرند كه چندى از وطن مألوف پا كشيده دارند و راه اقطار و اطراف عالم را بپويند و از قريهء بىخبرى به سواد اعظم بصيرت مسافرت نمايند و هرچه نيك بينند بپذيرند و آنچه بد بينند به ترك آن كوشند . حضرت بارى تعالى در كتاب مجيد مىفرمايد : أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لِلْكافِرِينَ أَمْثالُها ) ( محمد : 10 ) تا از فوايد سير خويش و از حسن نتايج معاشرت ملل دور و نزديك قوم خويشتن را مطّلع و مستحضر سازند كه مايهء رستگارى گردد . على الخصوص در اين زمان كه اطوار و اوضاع عالم تغيير كلّى يافته و وضعى ديگر از سر گرفته ، هر سرزمينى به لسان