محمد حسن خان اعتماد السلطنه
2209
مرآة البلدان ( فارسى )
از وقايع غريبهاى كه مورخين نسبت به چشمه سبز مىدهند اين است كه گويند اهل نجوم در زايجهء طالع يزدجرد اثيم كه عجم آن را يزدجرد بزهكار يعنى گناهكار گويند چنين ديده و نوشته بودند كه وفات او در خراسان و در كنار چشمه سبز است . يزدجرد چون اين گفته را شنيده بود بر خود مخمر كرده و قرار داده كه هرگز به خراسان نرود . از قضا وقتى او را رعافى عارض شد و اطبا معالجه را منحصر به رفتن در آب چشمهء سبز دانستند . بالضروره بدانجا شتافت و در آب چشمهء سبز رفته صحت يافت . انكارى از منجمان در دل او پديدار شده و با خود انديشيد كه جائى كه اسباب استقامت و صحت و عافيت من بوده منجمين محل مضرت من فرض كرده بودهاند . در آن حال اسبى از آن چشمه بيرون آمد و ملازمان يزدجرد خواستند آن اسب را زين كنند . هيچكس از عهده برنيامد تا يزدجرد خود به اين كار پرداخت و در حين انداختن قشقون « 1 » ، اسب لگدى به يزدجرد زد و او را هلاك كرد و به چشمه فرورفت . نگارنده گويد در كشته شدن يزدجرد به لگد اسب مورخين اتفاق دارند ولى محل مقتول شدن او را بعضى در جرجان نوشته و برخى دم سراپرده ولى صاحب تاريخ نگارستان و گزيده و نزهة القلوب در كنار چشمهء سبز مىنگارند و در نزهة القلوب يزدجرد بزهكار را بزهكلندر نوشته . ظن غالب اين است كه سهو كتابتى باشد و مصنف همان بزهكار مرقوم داشته . چشمه سر : از مزارع كوه غر كرمان است . چشمه سر : از قرى و مزارع طبس است . چشمهسراب : از قراى درهء دينور و در سمت چپ دره واقع است . چشمه سرخ : از مزارع بافت بزنجان كرمان است . چشمه سفلى : از مزارع بلوك كوهپايهء كرمان است .
--> ( 1 ) - چرمى كه زير اسب گذارند تا زين كج نشود و در تداول شوشتر آن را « قشقون » و در تداول گناباد خراسان « پاردم » گويند ( لغتنامهء دهخدا ) .