محمد حسن خان اعتماد السلطنه

2106

مرآة البلدان ( فارسى )

در جغرافى جبل مسطور داشته و جبل را جبال مىنويسد و در تعريف آن گويد : مداين و بلاد معتبرهء مشهوره در جبال زياد است مثل همدان و دينور و اصفهان و قم و كاشان و نهاوند و روذان و كرج يا الكرج و ابرج و ابهر و قزوين و عقيدهء بعضى اين است كه ديلم هم جزء جبال است . بالجمله همدان شهرى است بسيار بزرگ و پرجمعيت . اسواق عديده دارد كه تجارت عمده و معاملات زياد آنجا مىشود . سكنه و اهالى اين شهر در ذكا و شعور و دانش و دها و حسن اخلاق معروف هستند . قيمت اجناس و غلات و مأكولات غالبا ارزان است و اقسام لحوم از گوشت گوسفند و غيره فراوان . انواع لبنيات از كره و ماست و غيره نيز هست . مؤلف گويد عجب اين است كه ادريسى ، اسدآباد همدان را استراباد مىنويسد و اگر چه به عقيدهء نگارنده درست و صحيح است . زيرا كه اين لفظ به اسامى قديمهء ايران شبيه‌تر است . ياقوت حموى در معجم البلدان گويد : جبال جمع جبل است و جبل همان ناحيه‌اى است كه عجمها آن را عراق مىگويند و حاوى تمام نواحى ما بين اصفهان و زنجان و قزوين و همدان و دينور و قرمسين و رى مىباشد . بلوكات وسيعهء آباد و شهرهاى معمور و معتبر دارد و جهت اين كه اهالى ايران اين نواحى را عراق ناميده‌اند معلوم نيست . اگر چه آراء و عقايد در اين مسئله مختلف است اما به عقيده و زعم من در باب اين‌كه جبل را عراق ناميده‌اند عجم را هيچ دليلى نيست . تنها برهانى كه بر آن اعتماد مىتوان نمود اين است كه زمانى كه سلاطين سلجوقى در عراق يعنى در ناحيه‌اى كه حالا به عراق عرب مشهور است سلطنت داشتند و بلاد جبال نيز جزء مملكت آنها بود ملقب به سلطان العراق بودند و غالب اوقات در جبال سكنى داشتند به اين واسطه بلاد جبال را عراق عجم ناميده باشند يعنى ناحيه‌اى از عجم كه مقر سلطنت سلطان العراق است و الا هيچ دليل ديگر ندارد . صاحب تقويم البلدان كه در سنهء ششصد و هفتاد و دو متولد شده در ذكر بلاد جبل مىنگارد :