محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1860
مرآة البلدان ( فارسى )
آنچه دراين كتاب مسطور شده مستند است به نوشتجات و فرامين و احكام دولتى و مرقومات كلك در رسلك مقدس و كتب مؤلفهء مورخين و فضلاى معاصرين و يادداشتهاى ديگر از قبيل روزنامجات دولتى و غيره كه در صحت هيچيك ريبى نيست علاوه بر اقوال مسموعه از والد كه ساليان در آستان مبارك به جاننثارى التزام داشت و آنچه خود خانهزاد در مدت چهارده سال شرف و افتخار پيشخدمتى در خلوت شاهانه صادرات روزبروز را به رأى العين ديده و ثبت كرده و آنچه را قبل از اين چهارده سال در خدمات نظامى و ادارهء امور خارجه و غيره فهم نموده و در لوحهء خاطر و اوراق دفاتر نگاشته است . جمع و ترتيب اين وقايع و گزارش چنانكه مكشوف خاطر مهر - مظاهر همايون است كار سهل الحصولى نيست . خاصه براى اين خانهزاد كه سفرا و حضرا بلكه اغلب ليلا و نهارا به التزام ركاب اعلى مشرف بوده و هيچوقت از خدمات مرجوعه آنى غفلت ننموده تلاقى و اجر اين زحمات و مقاسات درگذشته زيارت خاكپاى فرقدساى مقدس است كه به حمد الله و منه همه روزه ديده بدان روشن نموده و اميد اين است كه اين تاريخ كه دو جلد از كتاب مرآة البلدان ناصرى است و اين چاكر به شرافت و امتياز آن انتساب به گزارش زمان معدلت اقتران اعليحضرت شهريارى از آن موضوع كرده « مآثر السلطان » ناميده است به عين عنايت نگريسته قبول فرمايند . بعد از تجلى اين كتاب به حليهء قبول سركار اعليحضرت قوىشوكت شاهنشاهى خلد الله تعالى ملكه و سلطانه يقين است كه مقبول اولواالالباب و مطبوع طبع دانشمندان حقايق نصاب خواهد شد و اين وقايع و گزارش سلطنت سى و دو سالهء خسروانه را بهنظر تدبر و استقصاء ملاحظه كرده علاوه بر جلب منافع و كسب فوايد از مجاهدات و اهتمامات ملوكانه در راه رفاه و ترقى و تكميل و تربيت ملت ايران باخبر خواهند شد و در عالم انصاف ذكر خيرى نيز از خانهزاد خواهند نمود . متمم كتاب مرآة البلدان ناصرى كه به ترتيب حروف تهجى بايد در مجلدات ديگر نگاشته شود از اول سنهء ميمونهء توشقانئيل خيريتدليل به نيروى بخت بلند اعليحضرت اقدس شاهنشاه جمجاه روحنا فداه شروع و نوشته و تأليف خواهد شد . ان شاء الله تعالى . الامر الاقدس الاعلى مطاع . اقل چاكران و خانهزادان محمد حسن