[ مقدمه ] بسم اللّه الرّحمن الرّحيم بر مطالعه‌كنندگان پوشيده نيست كه قصد مؤلف در ابتداى سنهء ماضيه اودئيل اين بود كه جلد دويم كتاب مرآة البلدان ناصرى حاوى تاريخ يك قرن سلطنت معدلت‌آيت اعليحضرت اقدس همايون شهريار صاحبقران و نگارش محامد و مآثر وجود مسعود خسرو كسرى نشان شاهنشاه كل ممالك محروسهء ايران ناصر الدين شاه قاجار ادام الله ملكه و سنين سلطنته و شرح حال شاهنشاه‌زادگان عظام و صدور صاحب مقام و وزراء و رجال و اعيان و برآوردگان اين آستان آسمان‌جاه و مطيفين اين درگاه خلايق‌پناه و ساير وجوه اهل مملكت باشد . ولى از آنجا كه در بيشتر از شهور آن سال خيرمآل در جمع‌آورى اسباب و اسناد صحيحهء لازمه از قبيل كتب و دفاتر مصنفين اين عهد فرخنده مهد و روزنامجات و اوراق يادداشتهاى نويسندگان و ارقام و فرامين قضا آئين ، بذل مساعى و جهد مىنمود ، بعد از اقدام ، ضيق مجال انجام مرام را در خاتمهء سنهء مسعوده در حيز محال گذاشت . و چون در اوايل سال فيروزى مثال بارس‌ئيل موكب اعلى عازم سفر خجسته اثر فرنگستان بود و چاكر آستان مقدس را به شرف التزام ركاب معلى امر و اشارت رفت جلد دويم كتاب مرآة البلدان به شرح سال پانزدهم سلطنت با سعادت همايون كه مطابق سنهء هزار و دويست و هفتاد و هشت باشد ختم و به طالبين و راغبين تقسيم شد عرفت الله بفسخ العزايم و نقض الهمم گويان از مطالعه‌كنندگان