است و آتش‌پرستان او را به نامى مىناميده‌اند كه معنى آن « مكان شريف » است . بعضى از مورخين قديم گفته‌اند : فريدون وقتى تاج سلطنت ايران را به او عرضه داشتند در دامنهء اين كوه به عبادت مشغول بود . ولى قولى ضعيف است . گبرها غالبا در دامنهء كوه ساولان عبادت مىكرده‌اند . بعضى گويند چون آذربايجان مولد زردشت است به اين اسم موسوم شده . شاردن در سفرنامهء خود مىنويسد « آذربايجان مركب از سه تومان و چند قصبه است . طولش از بادكوبه الى خلخال نود و پنج فرسخ و عرض آن پنجاه و پنج فرسخ » . انتهى . اين مملكت معمور و اراضيش حاصلخيز و داراى هر نوع ميوهء ممتاز . مشحون به تلال و جبال كثير المنفعه و از معادن آنچه را به كار آيد دارد و انهار جاريه‌اش لا تعد و لا تحصى است . درياى كوچكى نيز در ارميه دارد كه تقريبا دويست فرسخ سطح مربع آن است . از طرف شمال محدود به خاك روس و از طرف مغرب به خاك عثمانى و از جنوب به عراق و از شمال مشرق به گيلان . جمعيت اين مملكت تقريبا چهار كرور بلكه زيادتر و ساحتى سپاه‌خيز است . ايلات و احشام گلهء گوسفند و گاو نگاه مىدارند و منافع زياد مىبرند . در اغلب از چمنها ايلات ايلخى « 27 » هم دارند . انواع حبوبات در اراضى آن به عمل مىآيد . دو كوه بلند دارد : سبلان و سهند كه سبلان در غربى اردبيل و سهند نزديك تبريز است و اغلب كوهستانهاى اين مملكت مستور از برف است . آبهاى معدنى در اين ايالت است كه اطباى فرنگ به دقت رسيده و فوايد كلى در آن ديده‌اند . ( هد ) « 28 » قدما كه در تواريخ يونانى و رومى ضبط است همين آذربايجان است . محصول عمدهء اين مملكت گندم ، جو ، برنج ، ذرت ، زعفران ، خشخاش ، توتون ، كتان و پنبه است . شهرهاى معروف آذربايجان كه بعضى قديم بوده و برخى الآن هست [ عبارتند از ] : تبريز ، اردبيل ، مراغه ، ارميه ، خوى ، سلماس ، ساوجبلاغ ، قراچه‌داغ ، خلخال ، اشنويه ، اهر ، دهخوارقان ، مرند ، اوجان ، ميانج ، گرمرود و غيره كه احوال هريك به ترتيب حروف تهجى بيايد .

--> ( 27 ) - ايلخى عبارت از چهارپايانى است كه آنها را در صحرا براى چرا رها كنند ، رمهء اسب . ( 28 ) - متن : « ند » .