است . وى در زمينهء ادب و تاريخ و فرهنگ ايران ، خدمات گرانبهايى كرده و حق عظيمى بر گردن دانشمندان و اهل تحقيق دارد . اوست كه نخستين‌بار شيوهء فرنگيان و روش تحقيقى و انتقادى آنان را در طرح مسائل تاريخى و جغرافيايى و لغوى به كار برده و از نقل اقوال سخيف مثل نسبت دادن بناى فلان شهر به يافث بن نوح خوددارى كرده يا اگر چنين ترهاتى را نقل كرده اقوال مخالف را نيز به دست داده است . نمىگويم كه آنچه نوشته و منتشر كرده بىعيب و نقص و مريم رشته و عيسى بافته است . حتى از ذكر اين نكته نيز ابا ندارم كه در آثار او خطا و اشتباه هم وجود دارد و شمار اين لغزشهاى كوچك و بزرگ در آثار او نسبتا زياد است . اما بايد بدين نكته توجه داشت كه اولا او پيشگام است و در راهى سخت و دشوار و سنگلاخ و ناهموار و به قول حافظ در شب تاريك و بيم موج و گردابى چنين هايل قدم نهاده و پيداست كه هركه در چنين راهى قدم گذارد با لغزشها و افت‌وخيزها دست به گريبان خواهد بود . ارزش كار پيشگامان در همين است كه سختيها و بلاها را به جان مىخرند تا راه را براى سالكان طريقت و رهروان حقيقت هموار سازند . ثانيا آدمى در معرض سهو و نسيان است و مغز محدود آدمى ظرفيت محدودى براى كسب دانش دارد و به قول بوذر جمهر همه‌چيز را همگان دانند و كيست كه همه‌دان باشد . ثالثا آن‌كه اين سهوها و اشتباهات و لغزشها وقتى پيش مىآيد كه كارى صورت گرفته باشد . آنان كه هرگز جرأت دست بردن به قلم نكرده و صفحه‌اى - نه كتابى و رساله‌اى - ننوشته‌اند دچار خطا و اشتباه هم نشده‌اند و كسى بر آنان خرده نمىگيرد . اما مردان شجاعى كه قلم را وسيلهء تعليم و ارشاد ديگران مىدانند نمىتوانند از بيم آن‌كه مبادا سهوى كنند و به اشتباهى دچار شوند ، عاطل و باطل روزگار بگذرانند . بلكه به مصداق لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ « 10 » ، از بد بدگو نمىهراسند و آنچه را وظيفهء وجدانى و اجتماعى خويش مىپندارند انجام مىدهند . اعتماد - السلطنه هم نمىتوانست آرام بنشيند و دست بر روى دست گذارد و از بيم طعن حسودان - كه صد گونه فضيلت را نمىبينند و يك لغزش را بزرگ مىكنند و بر سر كوچه و بازار جار مىزنند - كتاب ننويسد و كتاب ترجمه

--> ( 10 ) - قرآن كريم سورة المائدة 54 :