ياسنت لويى رابينو ( مترجم : غلامعلى وحيد مازندرانى )
83
مازندران و استرآباد ( فارسى )
بنا بگفتهء اهل محل ، شهر 9122 خانوار و 25 هزار نفر سكنه دارد كه 740 نفر از آنها يهودىاند . 63 محله ، 26 مسجد ، 8 مدرسه ، 31 تكيه كه در ايام متبركهء محرم مورد استفاده قرار مىگيرند ، 10 امامزاده و مقبرهء سه تن از دراويش ، 31 كاروانسرا براى تجار و 13 كاروانسرا براى كاروان ، 36 حمام و چندين دبستان و 1471 دكان دارد « 69 » . در ظرف 50 سال اخير شهر خيلى آباد شده و توسعه يافته است . در خارج شهر بارفروش ، در سمت جنوب غربى آن در كنار ميدانى كه پر از درخت توسكاى كوتاه است باغشاه ( بحر الارم ) واقع است . و آن باغ وسيعى است كه شاه عباس تأسيس كرده و بموجب دو كتيبه كه يكى بالاى در ورود و ديگرى در بالاى محراب مسجد كاظم بيگى است . بوسيلهء محمد خان قوانلو كه در موقع فرمانروايى محمد حسن خان حاكم مازندران بوده در سنهء ( 1169 هجرى قمرى ) ساخته شد و عايدات دهات كاظم بيگى ، دهك ( در لالا آباد ) سنو ( در جلال ازرك ) قلعهكش و آقا ملك ( در ساسى كلام ) و گنجو روز وقف آن بوده است . از كتيبهاى در مسجد جامع استنباط مىشود كه بفرمان محمد شاه ، فضلعليخان حاكم مازندران در سال 1251 هجرى مالياتهاى نانواها را ملغى كرده بود و كتيبهء ديگر حاكى است كه مسجد مزبور بواسطهء زلزله در زمان فتحعلى شاه خراب شد و بوسيلهء مير محمد حسين در سنهء 1220 هجرى دوباره ساخته شد . ظهير الدين نقل مىكند كه در بارفروش تپهء كوچكى بود بنام پشتهء ازرك دون يعنى خانه ازرك كه مقر عمو زادگان كيا فخر الدين و كيا وشتاسب بود . اين دو تن از امراى آل جلال بودند و مدت كوتاهى در مازندران شرقى پس از مرگ فخر الدوله حسن حكومت داشتند . بندر بارفروش مشهدسر است كه بر مصب رود بابل واقع است . جادهء بارفروش به مشهدسر ، از حمزه كلا و نعل كلا و امير كل و پازوار ( زادگاه امير پازوارى شاعر ) و مير بازار كه در هفت ميلى مشهدسر است و سه شنبهها در آنجا بازار برقرار مىشود