سياحتنامه يا سفرنامه حكيم بلند همت ناصر خسرو قباديانى پيشگام سياحان و سياحتنامه‌نويسان ايرانى است كه اينك قريب به يكهزار سال از تاريخ تحرير آن مىگذرد و بسيارى از سياحان ايرانى خود را شاگرد او مىدانند و نيستند . گرچه مىتوان پس از ناصر خسرو تا اواسط دوران قاجاريان نمونه‌هايى چند از آثار سياحان ديگر را نيز به دست داد ، به خصوص در دوره صفويه ، اما بدون شك هيچ دورانى از دوران تاريخ ما ، رواج سفرنامه‌نويسى دوران قاجاريان را نداشته است . چرا كه در اين ادوار است كه پاى اروپاييان به‌طور مستمر به كشور ما باز شده و ايرانيان نيز به منظور تحصيل و سياحت و تجارت روانه كشورهاى همجوار و اروپايى و حتى ينگى دنيا شده‌اند . يادآورى اين نكته از جهت تاريخ سياحتنامه‌نويسى در ايران ضرورى است كه در عهد فتحعلى شاه قاجار كه اولين گروه دانشجويان ايرانى بنا به دستور عباس ميرزا نايب السلطنه به فرنگ رفتند ، يكى از اعضاى اين گروه ميرزا صالح شيرازى - كه به قصد تحصيل علم چاپ به اروپا رفته بود - وقايع اين سفر را به صورت روزانه يادداشت برداشت و از اين گروه علاوه بر كارهايى كه ياد گرفتند و هركدام به فراخور حال خود آن كار را در كشور ما رواج دادند ، سفرنامه‌اى در دست است كه از نظر رواج سفرنامه‌نويسى در ايران حائز اهميت و مورد توجه بسيارى است . ميرزا صالح شيرازى و همشهرى ديگرش ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ايلچى از اولين سياحتنامه‌نويسان عهد قاجاريان‌اند از اين دو تن ، اولى شرح مسافرت خود را به انگلستان نوشت كه به جهت كسب علم و فراگيرى فنون چاپ رفته بود و دومى شرح مأموريت خود را - به نام « حيرت نامه » - به انگلستان و فرانسه نوشت و عجيب است كه ميان ميرزا ابو الحسن خان و گروه دانشجويان ايرانى ملاقاتى نيز روى داده است . پس از اين دو سفرنامه كم‌كم كار سياحتنامه‌نويسى در ايران ميان رجال مختلف ، از گذشته رواج بيشترى پيدا كرد . « 1 » و به دنبال دو اثر ميرزا صالح شيرازى و ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ايلچى جريان سفر خسرو ميرزا پسر هفتم عباس ميرزا نايب السلطنه به پطرزبورگ پيش آمد كه به جهت عذرخواهى از قتل گريبايدوف نمايندهء دولت روسيه عازم روسيه شدند . خسرو ميرزا براى اينكه وقايع اين سفر را كه از نظر تاريخ ايران در خور توجه بسيار است به‌طور كامل ثبت و ضبط كند وقايع نگار مخصوصى را به همراه خود برد ، يعنى ميرزا مصطفى خان افشار ( بهاء الملك ) را كه يكى از دبيران دستگاه پدرش بود با خود برد و الحق كه ميرزا مصطفى خان افشار ( بهاء الملك ) در ثبت وقايع اين سفر كوشش بسيار به خرج داده و كتابى ماندنى در زمينهء شناخت آن روزگار روسيه و ايران از خود به يادگار گذاشته است . « 2 » از آن پس اين شيوهء پسنديده را غالب رجال عصر ناصرى و مظفرى دنبال كردند و بسيارى از آنها كه در ايران و فرنگ به سياحتگرى پرداختند از خود

--> ( 1 ) - يادآور مىشود كه پيش از اين دو سفرنامهء ميرزا ابو طالب اصفهانى سفرنامهء خود ، مسير طالبى را به اروپا نوشت كه توسط استاد بزرگوار آقاى حسين خديوجم با يادداشت كوتاهى از ايرج افشار در سال 1352 در تهران انتشار يافت ؛ اما نويسندهء اين كتاب ساكن ايران نبود و در هند مىزيست . ( 2 ) - اين كتاب به اهتمام نگارندهء اين سطور به همراه زندگانى عباس ميرزا نايب السلطنه در سال 1349 در تهران از طرف كتابخانهء مستوفى انتشار يافت .