ميرزا على خان نائينى ( صفاء السلطنة )

121

گزارش كوير ( سفرنامه صفاء السلطنه نايينى " تحفة الفقراء " ) ( فارسى )

صفاء السلطنه به دنبال ماده تاريخ ذكر شده آورده است كه : در اين آستان مقدس از سلاطين صفويه : شاه صفى و شاه سليمان و شاه عباس و شاه سلطان حسين رحم إله مدفونند . ص 91 ، س 4 - مدرسهء فيضيهء قم : نخستين بانى و بنيان‌گذار مدرسهء فيضيه را صفاء السلطنه شاه طهماسب صفوى مىداند و توسعه‌دهنده بناى جديد را « خاقان مغفور ( فتحعلى شاه ) و اتمام‌كننده آن را ناصر الدين شاه . آنچه ديگران در مورد احداث مدرسهء فيضيه نوشته‌اند مؤيد نظر صفاء السلطنه است : حسين كريمان : در كتاب « قم را بشناسيد » ص 79 آورده است : مدرسهء فيضيه در ابتداى تأسيس كوچكتر بوده . در سال 1222 به فرمان فتحعلى شاه آن را بزرگ كرده‌اند و به شكل مربع مستطيل درآورده‌اند » اگرچه ديگران در مورد مدارس مذهبى و ملى رسالات و مقالات چند نوشته‌اند . مانند : محيط طباطبائى - تاريخ مدارس ايران در مجلهء آرمان سال 1 بديع الزمان فروزانفر در مجلهء تعليم و تربيت سال 4 ذبيح إله صفا . در مجله مهر سال 4 و اخيرا كتاب ارزشمندى از حسين سلطان‌زاده دربارهء تاريخ مدارس ايران به چاپ رسيده است . اما ظاهرا نخستين كسى كه در سى و سه سال پيش مقالهء مفصلى دربارهء مدرسهء فيضيه نوشت و آن را نخستين دانشگاه ايران يا دانشگاه قم ناميد دكتر سيّد فخر الدين شادمان بود دكتر شادمان سعى كرده است در اين مقاله وضع مدرسهء فيضيه را از نظر كمى و كيفى روشن كند . و نشان دهد كه به نظر او اولين دانشگاه اسلامى در ايران چه نقشى از نظر تعليم و تربيت بزرگان علم و دين در ادوار گذشتهء ايران داشته است . دكتر شادمان يكى از مخالفان سرسخت نفوذ فرهنگ بيگانگان در فرهنگ ايران بود اين مقاله و همچنين كتاب « تراژدى فرهنگ » او خود نشانگر عقايد او در اين زمينه است اما او معتقد بود كه « طالبان علم و عالمان دين بايد خواهان آشنائى با علوم و ادبيات جديد ، تشنهء حقايق و معارف از هر نوع باشند و به حكم آنكه آدمى نيز آفريده خدا است اكتشافات و اختراعات بشرى را هم از آثار صنع الهى بشمرند . ( مجلهء مهر سال 8 ش 10 ص 579 ) . دكتر شادمان از بىتوجهى اولياء امور نسبت به مدارس قديم سخت نگران بود در همين نوشته‌اش مىخوانيم : « قسم نمىخورم چون به يقين نميدانم ، و ليكن معتقدم كه از كتب و رسائلى كه به پول ملت ايران بوسيلهء وزارت فرهنگ و دانشگاه تهران » و ساير وزارت خانه‌ها و دستگاهها منتشر شده است تا امروز يك نسخه هم به كتابخانهء مدرسهء خان مروى يا مدرسهء سپهسالار قديم و مدرسهء سپهسالار جديد يا به دانشگاه قم و شيراز و مشهد نفرستاده‌اند . و چرا نپرسيم كه چرا