برخورد با مردم و . . . مىگردند . 2 . سنگ‌وقف‌ها كه معمولا متعلق به حكام ، اشخاص متمول و رجال متنفذ منطقه بوده‌اند ، شامل مواردى مثل وقف زمين ، خانه ، باغ يا درآمد آنها براى صرف هزينه‌هاى عام المنفعه همچون بناهاى مسجد ، تكايا ، مدارس و . . . مىگشتند . براى نوشتن و حكاكى متن بر روى اين سنگ‌نوشته‌ها بيشتر از خطوط ثلث ، نسخ و نستعليق استفاده كرده‌اند . اما اصل بناى مسجد متعلق به چه زمانى است ؟ بناى اصلى و اوليه اين مسجد را بايد متعلق به قرون اوليه هجرى دانست ، چرا كه مقدسى در كتاب خود در قرن 4 ه نوشته است : « مسجد جامع استراباد را ديدم كه در بازار شهر ( بازار نعلبندان فعلى نگارنده ) واقع شده و نهرى ( انشعاب آب رودخانه زيات يا خاصه‌رود ) از جلوى آن جارى است » . 13 اين سهمى جرجانى در اواخر قرن 5 ه نوشت : « على بن احمد بوكردى استرابادى ( كه در سال 323 فوت شده بود ) نقل كرده محمد بن خالد حنظلى رازى كه كنيه‌اش ابو عبد الله و لقبش مويد بود ، مسجد جامع استراباد را بنا كرده و خودش اولين كسى بود كه به مردم استراباد فقه را بازگو كرد » . 14 با توجه به اين متن ، مسجد جامع گرگان قبل از سال 323 كه از قول محمد بن خالد نقل شده ، ساخته شده بود . بنابراين اين مسجد متعلق به قرن 3 هجرى قمرى بوده و حداقل تا تاريخ فعلى 1100 سال قدمت دارد . اما متاسفانه عامل رطوبت هوا بناى اصلى و تاريخى را از بين برده و حكام بومى در طول تاريخ چندين بار آن‌را ترميم و تعمير نمودند كه در متن بعضى از سنگ‌نوشته‌هاى ايوان غربى به آن‌ها اشاره شده است . اما آنچه كه مىتواند صحت داشته باشد اينكه در عصر تركمانان سلجوقى تعميرات كلى و جدى بر روى بنا انجام گرفت طورى كه مناره باقىمانده فعلى آن با توجه به سبك هنرى بويژه آجرچينى و كتيبه‌اش ، يادگار همان دوران است . همچنين بخاطر سمت و سوى محراب مسجد آن‌را هم متعلق به عصر همين تراكمه سلجوقى دانسته‌اند . 15 رابينو هم در ديدار از شهر استراباد در اواخر دوره قاجار درباره اين مسجد چنين نوشت : « . . . مسجد جامع شهر استراباد بخاطر كتيبه‌هاى بسيارش شايان توجه مىباشد . داراى يك حياط درونى و حوضى بزرگ است و محراب آن‌كه گنبدى بلند بر بالايش دارد به سمت مشرق مىباشد نه از آن جهت كه خاص شيعيان است . بنابراين معلوم مىشود كه آن مسجد اصلش براى نماز سنىها ساخته شده باشد » . 16 محمد حسن خان اعتماد السلطنه هم همين نظر را دارد و مىنويسد : « بناى اين مسجد در سنهء هشتصد و چهار انجام شده ، ولى بانى معلوم نيست . از بعضى