( شركت ماهيگيرى ) ، وين اشتراك و پانياس بتدريج بر انبوهى جمعيت مسيحى - ارمنى روس افزودند . قنسول‌گرى واقع در استراباد ، كارگزاران آن و نيروهاى نظامى تحت امر قنسول كه چكت ، سالدات و قزاق ناميده مىشدند نيز بر تعداد روس‌ها در استراباد افزودند . بخشى از اين نيروهاى نظامى ارمنى بودند . تا اين زمان در چند منطقه استراباد هسته‌هاى جمعيتى مسيحى - ارمنى اسكان يافته بودند : بندر جز ، شهر استراباد ، ليوان ، قراسو ، شيرنگ ، گنبد و قرق . در غرب روستاى ليوان غربى و شمال كهنه كلباد هنوز اهالى بخشى از اراضى را « ارمنى كومه » مىنامند . با انقلاب بلشويكى ( كمونيستى ) در اكتبر سال 1917 م در شوروى ، گروهى ديگر از روسهاى مسيحى و ارمنى به شمال ايران از جمله استراباد كوچ كردند . براى مستندسازى بخشى از اين مطالب ، به درج گوشه‌هائى از گزارشات وكيل الدوله مىپردازيم كه آن‌ها را بين سالهاى 1908 تا 1915 ميلادى ( 1326 تا 1334 ه . ق ) براى سفارت انگليس در تهران تهيه و تنظيم مىنمود : آوريل و ژوئن 1908 م ( 1326 ه ) : انتهاى بازار نزديك دروازه آق‌قلعه ( دروازه فوجرد ) كارخانه پنبه و يخ و آرد و برنج را 4 نفر شراكتى بنا نمودند : ميرزا داوود گرجى - باران امير يار مسيحى ، حاج محمد صادق و مشهدى قاسم تاجر . ( از اين عده دو نفر مسيحى و ارمنى بودند ) . ژانويه 1909 ( ذيحجه 1326 ه ) : جهانگير مسيحى به همراه دو پسر خود راه بندر جز را تراشيده و چهار عرابه راه انداخته‌اند تا قند و پشم و غيره را حمل كنند . 18 سپتامبر 1910 ( شوال 1328 ه ) : يك نفر مسيحى روس از بندر جز به استراباد آمده و نزد ملاعلى پيشنماز مسلمان شده و در مدرسه دربنو ( عماديه ) منزل كرده تحصيل مىنمايد . فوريه 1911 ( ربيع الاول 1329 ه ) : ماتوروس مسيحى كه چند سال از جنگل كردمحله ( كردكوى كنونى ) چوب حمل به روسيه مىكرد ، در قريه يساقى در منزل خودش به سبب عرق زياد خوردن فوت شد . نعش او را به بندر جز بردند . قنسول دستور داد پهلويش را شكافتند . حكيم گفته سم خورده ، حال تحقيقات در يساقى ادامه دارد . صمصام مسيحى پسر همين شخص در جولاى 191 يك شاهكوئى را بقتل رساند . ژوئن 1911 ( جمادى الاول 1329 ه ) : اعضاى انجمن ( مشروطه‌طلبان - نگارنده )