گورستان پشت دروازه بسطام استراباد استراباد قديم كه گاه در متون تاريخى « قلعه استراباد » خوانده مىشده است ، تا اواسط دوره قاجار به نوشته گزارشگر سال 1276 ه ، بوسيله باروئى تقريبا مثلثى شكل با مساحت : « 6000 ذرع ، 9000 قدم ، 47 برج و 4 دروازه » احاطه مىشد . در سراسر سطح اين باروها ، برجهاى متعدد به فاصله‌هاى معين قرار گرفته بودند كه در درون آن‌ها قراولان ( نگهبانان ) مسلح كار حراست و دفاع از شهر در برابر تهاجمات بويژه از سوى شمال را به عهده داشتند . چهار دروازه بنامهاى دروازه مازندران ( در محدوده ميدان مازندران فعلى ) دروازه فوجرد ( در حاشيه غسالخانه امامزاده عبد الله كنونى ) ، دروازه چهل دختران ( در حاشيه گذر گوخسه آن زمان و ميدان امامرضاى كنونى ) كه نام آن در اسناد تاريخى سال 1281 ه آمده است ، و دروازه بسطام ( در جايگاه ميدان كاخ فعلى ) محل دخول و خروج به شهر محسوب مىشدند . البته از « دروازه عراق » هم در اسناد تاريخى ياد شده است كه بايد يكى از همين چهار دروازه بوده باشد . دروازه بسطام در ضلع جنوبى شهر استراباد واقع مىشد كه با خروج اهالى يا مسافران از آن در ابتداى جاده‌اى مالرو قرار مىگرفتند . آن‌ها پس از عبور از محوطه نهارخوران فعلى كه چشمه‌اى هم براى اطراق و صرف نهار داشت و سپس سرخ چشمه ، روستاى زيارت ، شربت ، چشمه سياه‌خوانى ، چهارباغ ، شاهكوه پائين ، شاهكوه بالا ، مجن و قلعه نو به شاهرود رسيده و از آنجا يا به دار الخلافه ( تهران ) و يا به سوى خراسان ( مشهد ) رهسپار مىشدند . در پشت دروازه بسطام يعنى حدود 2 كيلومترى سمت جنوبى آن جائى كه امروز سه راهى جاده نهارخوران به سوى جاده النگ‌دره محسوب مىشود ( بخشى از محدوده باغهاى تقوى و كاوه ) قبرستان بزرگى قرار داشت كه سنگ مزارهاى بسيارى را در دل خويش حفظ كرده بود . به گفته دو تن از شاهدان عينى ، تعدادى از سنگ‌ها تا اواسط دهه 30 خورشيدى در سطح محدوده يادشده پراكنده و تعدادى هم در دل خاك دفن شده بودند . يكى از اين سنگ‌ها را افراد يادشده در اختيار نگارنده قرار دادند و از دومى هم در سال 1367 در گوشه يكى از باغ‌ها عكس‌بردارى نموديم . تصوير هر دو سنگ را در صفحه بعد ارائه داده‌ايم .