تشكيل ديوان و نقش آن در جهان اسلام و تحول زبان ديوانى ارائه مىدهد . فتوح البلدان ، يك اثر جغرافيايى تعداد عنوانها و نامهاى جغرافيايى كه در اين كتاب به كار رفته از هزار و دويست متجاوز است و فتوح البلدان را علاوه بر يك اثر تاريخى يك كتاب بزرگ جغرافيايى نيز به شمار آورده‌اند و گاهى نيز آن را كتاب بلدان ناميده‌اند . خوانندگان خود متوجه ارزش جغرافيايى كتاب خواهند شد . با اين حال ، براى آنكه اهميت آن از اين جنبهء خاص روشن شود ، يادآور مىگردد كه ياقوت در كتاب معجم البلدان خود بيش از صد و بيست بار از كتاب فتوح البلدان به عنوان يك كتاب مرجعى جغرافيايى استفاده كرده است . چنان كه مىدانيم معجم البلدان در واقع يك دائرة المعارف جغرافيايى و بزرگترين فرهنگ جغرافيايى زمانهاى گذشته به شمار مىرود . در بسيارى از موارد ، استناد ياقوت به فتوح البلدان با نقل كامل و بسيار مبسوط نوشته‌هاى اين كتاب همراه است . مطالب فتوح البلدان براى كسانى كه قصد تحقيق در جغرافياى تاريخى دارند بسيار جالب است . از جمله مىتوان حدود و ثغور برخى واحدهاى جغرافيايى را كه به سبب حوادث تاريخى كوچكتر از گذشته شده يا از ميان رفته‌اند ، پيدا كرد . نمونهء ارمنستان از اين لحاظ بسيار جالب است . سابقهء تعلق برخى مناطق به كشورهاى معين را نيز مىتوان در اين كتاب جستجو كرد ( مانند تعلق بحرين به ايران ) . اطلاعات ارائه شده در فتوح البلدان نسبت به وضع خاص برخى