جعفر شهرى باف

94

طهران قديم ( فارسى )

اهميت اين بنا صرفنظر از پانزده هزار متر مكعب خاك‌بردارى در عمق ده ذرعى زمين با فقدان وسائل آن روز ، در اسلوب بنا و ظرافت ساختمان و اصول معمارى آن مىباشد كه آب‌گيرى با اين عظمت ساروج و مثل آن در روكش آن به كار نرفته ، آجرهاى آن نمايان و فقط به صورت ديوار ، بندكشى شده است . در آن زمان كه آب داشت و مورد استفاده قرار ميگرفت آبش در تابستان در آن حد خنك و گوارا بود كه احتياج به يخ پيدا نمينمود و ميگفتند از آن جهت است كه در كف آن به ضخامت يك چارك « 69 » سرب مذاب ريخته ، پشت ديوارهاى آن را سرب‌اندود ساخته‌اند كه اگر اين گفته درست باشد ، شايد منع نفوذ آب از آن هم يكى ، همان پوشش خارجى و سطحى آن بوسيله سرب‌ها « كه مسلما درز و منفذى هم از پيوند آنها برجا نگذاشته‌اند » باشد ، اگر چه قاعده‌ى ( آب‌چينى ) ى « 70 » اين نوع ابنيه نيز در جلوگيرى از فرار آب بىتأثير نميباشد . پاشير آن كه سه شير بزرگ در آن كار گذاشته شده بود چهل و سه پله داشت كه بعد از هر چند پله پاگردى براى رفع خستگى در آن تعبيه شده بود و خود پاشير فضائى حدود دوازده متر مربع جهت ايستادن در نوبت و چاله‌هائى در زير شير به ابعاد يك ذرع مكعب كه كوزه و سطل و مشك ، هر چند بزرگ محل داشته باشد و در تابستانها جائى كه از فرط خنكى و لطف هوا كه تداعى توچال « 71 » و پس قلعه « 72 » مينمود . سقف آن داراى بادگيرهاى متعدد بود كه هوا را خروج و دخول داده تعديل مينمود و در بام آن كاروانسرا و بارانداز و بر جبهه‌ى پاشير آن كه مشرف بكوچهء سيد اسماعيل بود

--> ( 69 ) . هر چارك مخفف چهار يك است معادل 26 سانت مىباشد . ( 70 ) . ( آب‌چين ) دستور چيدن آب‌گيرها مانند حوض و آب‌انبار و خزينه بود كه بايد آجر آن كاملا پخته بوده و در آب مانده رطوبت گرفته باشد و گل آن بايد كاملا پرورده يعنى خاكش بيخته و آهكش اندازه و خيسانده شده ، سنگ و ريگ و چيزى كه حل نشده باشد در آهك باقى نمانده و از چهار يك زيادتر و از هشت يك كمتر در آن آهك به كار نرفته باشد و گل نرم آبگون در آن به كار رود كه تمام درز و شكاف آجر را مسدود نمايد و در هر يكى دو رگ بر آن آب پاشيده شود و اين آب چينى بود كه قرن‌ها عمر كرده لطمه‌اى به آن وارد نگرديده احتياج ساروج و روكش از آن دور مينمود . ( 71 ) . محلى بالاى پس‌قلعه ( ييلاق ) تهران . كوههاى شمالى پايتخت كه سابقا تابستانهاى شهر را يخ و برف آن تأمين مينمود . ( 72 ) . محله‌اى واقع در شمال تهران ، منطقه‌اى سردسير . ييلاق تابستانى ( بازار بزاز توى تهرونه - سيد اسماعيل ناف چاله ميدونه - توچال و پس‌قلعه بالاى شمرونه ) .