گروه‌هاى فشار موافق نبوده خوددارى مىشد . به اين صورت در مدت تقريبا نيم قرن كه از تأسيس انجمن ادبى و مؤسسات پيرو آن تا مداخلهء نظامى شوروى در افغانستان سپرى گرديد ، با اين‌كه ميليونها افغانى به نام ترجمه آثار مربوط به كشور حيف‌وميل شد ، هيچ اقدامى براى ترجمه و نشر كتب معتبر . . . صورت نگرفت و در نتيجه تعداد جوانانى كه حتى از وجود چنين آثارى آگهى دارند ، امروز انگشت‌شمار است . ثانيا آثارى كه در داخل كشور چاپ و نشر مىشد ، جنبه سفارشى داشت و به دستور مقامات به رشتهء تحرير درآمده ، از ديد به‌خصوص ايشان نمايندگى مىكرد . مؤلف كتاب اگر هم اهل تحقيق مىبود ، مجال آن را نداشت كه پديده‌هاى تاريخى را با بىطرفى و به شيوهء علمى بررسى نموده ، با فكر آزاد از آن نتيجه‌گيرى كند . » « 1 » اگر اين حرف ، را كسى غير از مرحوم فرهنگ - كه مدت‌زمانى در دواير دولت و حتى كانونهاى فرهنگى افغانستان مسئوليتهايى داشت - گفته مىشد ، قابل ترديد مىبود ، ولى وقتى كسى كه خود مدتها در آن شرايط خود را وفق داده است چنين اعتراف مىكند ، كاملا قابل باور است . شايان ذكر است كه اقدامات فاشيستهاى فرهنگى به همان تشكلهاى فرهنگى محدود نمىشد ، بلكه در تمامى سازمانها ، از جمله وزارت معارف و نهادهاى ديگر دولتى نيز به اين كار دست يازيدند كه فرصت درج يكايك آنها ميسر نيست . تنها به اين نكته اشاره مىكنيم كه تلاشهاى ظاهرى حكومت و حواريون فرهنگىشان در اين زمينه با سقوط حكومت داوود در سال 1357 خاتمه يافت ، زيرا كودتاگران

--> ( 1 ) . افغانستان در پنج قرن اخير ، صفحات مقدمه .