براتعلى تاج ، عبد الحى عزيز ، فتح محمد خان ، نور الحق و مير محمد صديق فرهنگ » « 1 » مرحوم فرهنگ با اين‌كه كوشيده است گرايشهاى حلقه‌ها را در محدودهء دموكراسى و پادشاهى مشروطه توجيه كند ، طرفدارى برخى افراد ويش زلميان را از داوود خان انكار نمىكند . او مىنويسد : « اين نكته هم درخور توجه است كه هرچند نور محمد تره‌كى در جرايد مربوط به ويش زلميان مقاله مىنوشت ، امّا نبشته‌هاى آن زمان او محتوا و مضمون ماركسيستى نداشت و يا اين‌كه وى عمدا وابستگى خود را به ايدئولوژى مذكور پنهان مىكرد . از نظر مناسبات با قوهء حاكمه ، ويش زلميان يا بعض از اعضاى آن با محمد داوود خان وابستگى داشتند . » « 2 » علاوه بر ويش زلميان ، جمعيت نيمه سرّى و نيمه علنى اتحاديهء آزادى پشتونستان و همچنين كلوپ ملى در زمان شاه محمود خان روى كار آمد كه هردو جريان ، جهت حفظ منافع روسيه در حركت بودند . كلوپ ملى كه با مشوره و نظر شخص ظاهر خان به عنوان يك حزب دولتى تاسيس شد ، متشكل از چند گروپ وارد صحنه شد كه در رأس هركدام ، يكى از مهره‌هاى روسيه قرار داشت . به‌طور نمونه سرگروپ‌ها عبارت بودند از على محمد خان ، محمد داوود خان ، عبد المجيد زابلى و فيض محمد ذكريا . مسئلهء پشتونستان چنان حاد شد كه يكى از عمده‌ترين مسائل افغانستان به شمار مىرفت . خان عبد الغفار خان به عنوان يك چهرهء جنجالى وارد صحنهء سياسى منطقه شد . رياست قبايل يكى از پرمصرف‌ترين رياستها

--> ( 1 ) . افغانستان در پنج قرن اخير ، ص 663 . ( 2 ) . افغانستان در پنج قرن اخير ، ص 664 .