از خراسان تا طهران در هر منزل كاروانسراهاى بسيار بزرگ و معتبر با آب‌انبارهاى وسيع هست كه اگر هزار نفر زوار برسد ، استراحت توانند نمود و آب گوارا خواهند خورد . همهء اين‌ها را با آجر و گچ و آهك ، در نهايت محكمى ساخته‌اند . تماما از آثار خيريهء شاه عباس بزرگ صفوى است . راه‌هاى شوسهء طولانى هم از پادشاه بزرگ به يادگار است - خدايش غريق درياى رحمت خود فرماياد ! - و از اين يكى معلوم مىشود كه اين شهريار پاك‌نژاد تا چه پايه رعيت‌پرور و خيرات دوست و عالىهمت بوده است . علاوه بر اين ، پس از تسخير گرجستان انبوهى از سكنهء آن سامان را كوچانيده در نقاط عمدهء اين صفحات ، كه محل تاخت و تاز تراكمهء « تكه » و غيره بود ، در حصارهاى محكم با اسباب و آلات مقررى و مخارج كافى ساليانهء دولتى ، اقامت داده بود كه نگهبان زوار باشند . حالا هم اخلاف آن طايفه در صفحات مذكوره هستند . غرض ، هرچه از اوصاف اين پادشاه دل‌آگاه از پدر مرحوم شنيده بودم همه صدق و اندكى از بسيار آن‌ها بوده است . والد مرحوم در ايام حيات خود هر ماه مبارك رمضان چهار نفر از قراء معروفهء عرب را آورده تلاوت قرآن مجيد كرده ثوابش را هديه به روح پرفتوح اين شهريار پسنديده كردار مىنمود . ان شاء الله من هم به علاوهء آن ، همه ساله احسان ديگرى از خود براى آن پادشاه مغفور مقرر خواهم نمود كه هر سال در خيرات او صرف شود و بر خود لازم دانستم كه اگر توفيق بارى يارى كند تمثال بىمثال اين پادشاه بزرگ عالىهمت را پيدا كرده در سياحتنامهء خود بگذارم تا حق‌شناسان ملت تصوير بىنظير او را ديده به دعا و رحمت يادش نمايند . گر بماند نام نيك از آدمى * به كزو ماند سراى زرنگار هرگاه به خودم قسمت نشد ، وصيت خواهم نمود هركس تصور طبع اين سياحت‌نامه را داشته باشد چنان كند ، بلكه خريطهء تمام ايران را به طورى كه در زمان سلطنت او بود نيز رديف آن تصوير نمايد تا اخلاف ملت را از بسطت و وسعت خاك پاك وطن آگاهى حاصل آيد ؛ و بدانند كه در عصر آن شهريار شيرشكار حدود مملكت ما از « بلخ » گرفته تمامى سواحل درياى « خزر » و جبال « داغستان » و كوه‌هاى « قفقاز » را گذاشته از « بغداد » به خليج « بصره » و « عمان » منتهى مىشد . در محافظت طرق و شوارع اين مملكت پهناور و توسيع دايرهء تجارت آن‌چه زحمات فوق العاده و مخارج گزاف بر خود هموار نموده است . واقعا هرگاه شخص وضع آن زمان را به مد نظر دقت بياورد خواهد دانست كه اين پادشاه دل‌آگاه در آبادى مملكت و رفاه حال رعيت تا چه پايه مجّد و ساعى بوده است خصوصا در امر تزييد تجارت مملكت و ثروت عمومى ، كه مهم‌ترين وسايل ترقى و