كج‌خيال و تلخ‌گفتار است . سفر ادامه مىيابد و ابراهيم بيگ به قفقاز مىرسد و نخستين‌بار ، حال و روز غم‌انگيز و دردبار ايرانيان مهاجر را از نزديك مىبيند ، پس به خود دلدارى مىدهد كه اين‌جا غربت است و در سرزمين اصلى ايران امن و آسايش حكمفرماست . او با همين خودفريبى ترديدآميز قدم به خاك ايران مىگذارد و ناگهان در هر قدم با ناروايى و مصيبتى روبه‌رو مىشود . براى ابراهيم بيگ پذيرش حقيقت تلخ دشوار است ، اما از آن دشوارتر سكوت و دم برنياوردن است و از اين‌جاست كه جذاب‌ترين سطور داستان شكل مىگيرد . چون نمىخواهد تسليم وضع موجود شود ، و چون در پى راه علاجى براى اين مصايب كهنه و ريشه‌دار است ، با اصناف و طبقات مردم به جر و بحث و مرافعه مىپردازد ؛ در جامعهء جاهل و عقب‌مانده‌اى كه منطق « به من چه » در آن حكومت مىكند ، ابراهيم بيگ مىكوشد از مردم عادى كوچه و بازار گرفته تا اعيان و وزراء را به جانب عمل فعال ارشاد كرده به وظيفهء ملى و دينى و وجدانىاش آشنا سازد . البته اين تلاش بىانعكاس و بىپاداش مىماند ، و شايد بهتر است گفته شود كه نتيجه يا پاداش آن سرخوردگى است . حتى بارها او را به جرم فضولى در معقولات كتك مىزنند ، دشنام مىگويند و آزار مىدهند . بدين‌گونه در طى سفر در شهرها و روستاهاى ايران بر كولبار ابراهيم بيگ ناروا و ناسزا افزوده مىشود . عاقبت سرخورده و نوميد راه آمده را برمىگردد و نوشتن سياحتنامهء خود را كه بنا به وصيت پدرش آغاز كرده بود به پايان مىرساند . اما داستان به پايان نمىرسد . مربى و للهء ابراهيم بيگ يوسف عمو كه در اين سفر نيز همراه او بود دنبالهء حكايت را ادامه مىدهد . يوسف عمو روايت مىكند كه ابراهيم بيگ با همان اعصاب خسته و فرسوده نيز در غربت دست از محاجه و مرافعه با ديگران برنمىدارد ، تا سرانجام شبى در پى يكى از بحث‌هاى ديوانه‌وارش موجب حريق مىگردد و مصدوم و مجروح مىشود . و جلد اول سياحتنامهء ابراهيم بيگ كه عنوان فرعى « بلاى تعصب او » را دارد در همين‌جا به پايان مىرسد . جلد دوم سياحتنامه با عنوان فرعى « نتيجهء تعصب او » همچنان به روايت يوسف عمو ادامه مىيابد : چون ابراهيم بيگ به خود مىآيد هوش و حواسش را از دست داده و جسما بسيار فرسوده شده است ؛ تخفيف يا تشديد مرض او به آمدن خبرهاى خوب و بد از ايران بستگى دارد . خبر پادشاهى مظفر الدين شاه و آغاز اصلاحات اجتماعى و سياسى ، به زمامدارى صدر اعظم امين الدوله ، موجب بهبودى كوتاه در احوال ابراهيم بيگ مىگردد . در فاصلهء بازيافت سلامتى ، به توصيه و فشار اطرافيانش با محبوبه ازدواج