حاجى زين العابدين مراغه اى
12
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى )
واهى و اراجيف بىمعنى مثل گذشتگان نمايند كه جز موهوم چيزى حاصلشان نخواهد بود . . . بلكه وظيفهء نوعپرستى و آداب انسانيت را به عوام بفهمانند . و حالى نمايند كه مصدر تمام نيكبختىها نام مقدس وطن و حفظ آن به عموم اهل وطن واجب عينى است . بدينگونه زين العابدين مراغهاى ، كه در محيط نوزايى احساسات وطنى ايرانى و رشد جنبش ضد بيگانه و ضد استعمارى مردم ايران قرار گرفته بود ، با نگارش سياحتنامهء ابراهيم بيگ كه آن را با الهام از كتاب احمد نوشتهء طالبوف تبريزى ، و به تقليد رمانهاى انتقادى اروپايى پديد آورده بود ، بر گذشتگانش پيشى مىگيرد و در ضمير و ذهن هموطنانش ديرپاتر نقش مىاندازد . لحن او در اين كتاب آميزهاى است از خشم و هزل . وسواس او در گزارش جاندار صحنههايى كه انتخاب مىكند ، و به ويژه مناقشه و مباحثهء دائمىاش با ديگران كه موجب موشكافى در مبهمات دردها و بيمارىهاى اجتماعى مىگردد ، بىگمان چه از نظر پرداخت داستانى و چه از نظر روش انتقادى براى نويسندگان بعدى راهگشا و آموزنده بوده است . از آنجا كه زين العابدين مراغهاى و ابراهيم بيگ در اغلب موارد يك نفر هستند ، آگاهى از سرگذشت نويسنده براى شناخت داستانش نيز بسيار سودمند است . حاج زين العابدين مراغهاى ( 1255 - 1328 ه ق ) فرزند مشهدى على ، پدرش از كردهاى ساوجبلاغ مكرى ( مهاباد ) بود و در مراغه تجارت مىكرد و به قولى پسر « روچيلد » آن ديار به شمار مىآمد . اين پسر در هشت سالگى به مكتب رفت و در آغاز جوانى به يارى پدر راه بازار را در پيش گرفت . چندى بعد به اردبيل آمد و براى خود دم و دستگاه پرهزينهاى به تقليد تازه به دوران رسيدگان به راه انداخت . كمى بعد سرمايهاش را به باد داد ، ورشكست و ناگزير راهى قفقاز گرديد . مدتى بعد در يكى از شهرهاى قفقاز نايب كنسول ايران شد و چنان كه خود مىگويد در اين مقام در يارى رساندن به ايرانيان مقيم خارج كوششها به خرج داد و شايد تجربيات آدمشناسى او در اين دوره بعدها در ساخت و پرداخت كتابش سياحتنامه مؤثر گرديد . چهل سال داشت كه جنگ بين روسيه و عثمانى درگرفت و حاج زين العابدين كارش را رها كرد و به شهر يالتا ( در شبه جزيرهء كريمه ) كه تفريحگاه امپراتور روس بود رفت و به كار تجارت پرداخت . و چون به درستكارى آوازه يافته و مورد توجه دربار روسيه شده بود ، براى تسهيل در امور شغلى