عبد الرضا سالار بهزادى
113
بلوچستان در سالهاى 1307 تا 1317 قمرى ( فارسى )
دولت ايران با امراى افغانستان ، دولت انگليس مساعى خود را در رفع آن و نيز در جلوگيرى از پيش آمدن هرگونه « اسباب رنجش و كدورتى براى دولت ايران » از طرف « ممالك افغانستان » به كار ببرد ؛ « هرگاه از طرف يكى از ممالك مزبورهء فوق به حدود ايران تجاوزى شد » دولت ايران براى دفع تجاوز حق استفاده از قوهء نظامى را داشت ، امّا متعهد بود به مجرد آنكه « به مقصود نايل گرديد » و رفع تجاوز نمود ، كليهء قشون خود را به خاك ايران عودت دهد . همچنين قرار شد كه روابط سياسى دولتين مجددا برقرار شده ، سفير انگليس « با معذرت [ يعنى عذرخواهى از سوى دولت ايران ] و تشريفات معينه كه وكلاى مختار طرفين معظمتين امروز در نوشتهء جداگانه امضاء نمودند » به تهران بازگردد ؛ قرارداد راجع به منع تجارت برده كه در اوت 1851 / شوال 1267 بين دولتين امضاء شده بود ، براى ده سال ديگر تمديد شود ؛ و قشون انگليس « به محض اينكه شرايط راجعه به تخليهء هرات و حدود افغانستان از عساكر ايران و نيز شرايط راجعه به پذيرفتن سفارت انگليس در تهران كاملا به موقع اجرا گذاشته شد » ، بدون تأخير خاك ايران را تخليه نمايند . 190 معاهدهء پاريس كار افغانستان را از نظر دولت انگليس در رابطه با دعاوى ايران بر نقاط مختلف آن مملكت يكسره نمود و هرات و ديگر قسمتهاى افغانستان براى هميشه از ايران منتزع شدند . در آن هنگام در دربار ايران شايع شد كه حملهء انگليس به جنوب به راهنمايى ميرزا آقا خان نورى صدراعظم صورت گرفته بود . شادروان محمود شرح اين جريان را از صدر التواريخ و جلد دوم مرآت البلدان نقل كرده و مىنويسد كه ميرزا آقا خان نزد شاه از قوام الملك پسر حاجى ميرزا ابراهيم خان اعتماد الدولهء شيرازى سعايت كرده و مىگويد كه قوام الملك ، بيگلربيگى و پيشكار فارس در آن زمان به انتقام خون پدر بوشهر را به تصرف انگليس داد . ميرزا فتحعلى خان صاحبديوان ، پسر حاجى قوام الملك كه در دربار بود « در واقع به جهت تقويم و تقويت كارهاى پدر خود در طهران توقف داشت » از سعايت صدراعظم نزد شاه باخبر مىشود و به شاه اظهار مىدارد كه انگليسيها با راهنمايى و تشويق صدراعظم به حمله به بوشهر اقدام كرده بودند و « از آن روز اسباب عزل صدراعظم فراهم آمد . از خارج و داخل مواضعهء ميرزا آقا خان نورى صدراعظم را با دولت انگليس در باب بوشهر و هرات به سمع مبارك همايونى نمودند . . . » ، 191 امّا با تجربهء انگليس از جريانات سالهاى 55 - 1253 و محاصرهء هرات توسط محمد شاه ، به نظر نمىرسد كه در اين امر نياز چندانى به راهنمايى كسى مىداشتند . تاريخ با فاصلهء حدود هيجده سال گويى موبهمو ، امّا با حدّت بيشترى در حال تكرار بود . در 1255 محمّد شاه پس از اعلان جنگ از سوى انگليس و تصرّف جزيرهء خارك توسط قواى آن كشور از محاصره هرات دست كشيد . اينك در 1273 همان جريان تقريبا با همان سير وقايع با نيروى بيشترى تكرار شد : هرات اينبار به تصرف ايران درآمد ؛ انگليس پس از بسيج نيروهاى مختلف افغان بر عليه ايران و عدم كارآيى آن نيروها در برابر قواى ايران خارك