الف : « آن را از كتابهاى ديگران گرفته و كتاب جيهانى را سلخ كرده است » . اين سخن داراى دو قسمت است ، يكى اينكه ابن فقيه از كتابهاى ديگران اخذ كرده ، و ديگر اينكه كتاب جيهانى را سلخ كرده است . دربارهء قسمت اول ، اگر مقصود ابن نديم اين است كه بطور استناد و نقل ، از مآخذ پيش از خود ، چيزهائي آورده است كه اين ، چنان ايرادى نيست ، زيرا نوع مؤلفان متأخر در هر موضوعى ، از متقدمان خويش چيزهايى گرفته و آورده‌اند ، و همواره اخلاف مؤلفان از اسلاف ، بخصوص در علم واحد ، اقتباس و نقل مىكرده‌اند . « 1 » و اگر مقصود اين است كه خود ابن فقيه به سفر و سياحت و مشاهده و آزمون نپرداخته و با اين حال جغرافيا نوشته است ، اين موضوعى است كه او خود در آغاز كتاب بدان اشاره مىكند و در اين باره چنين مىگويد : « فكتابى هذا يشتمل على ضروب من اخبار البلدان و عجائب الكور و البنيان فمن نظر فيه من اهل الادب و المعرفة فليتأمله به عين الانصاف و ليعرنا فيه حسن محضره و جميل رأيه و . . . و يهب زللى لاعترافى و اغفالى لاقرارى فانى انما الحقت في هذا الكتاب ما ادركه حفظى و حضره سماعى من الاخبار و الاشعار و الشواهد و الامثال . » « 2 » و از اين مقوله اين اندازه فرق ميان دو نوع كتب جغرافيا مشهود مىشود كه برخى حاصل مشهودات و تجربيات مؤلفان است و برخى نه چنين است ، چنان كه در بعضى از كتب مقدارى از مشاهدات و مقدارى از مسموعات گرد آمده است . اما قسمت دوم سخن ابن نديم : « كتاب جيهانى را سلخ كرده است » و به تعبير دائرة - المعارف بستانى « حكم كوبندهء ابن نديم در مورد البلدان » ، حقيقت اين امر درست معلوم نمىشود . زيرا نخست بايد ديد زمان تأليف جيهانى تا آن اندازه بر اين فقيه مقدم بوده است ، كه بتواند مؤلف بعدى ، كتابى را چنين سلخ كند يا نه . در اين مورد علامهء قزوينى مىگويد : « دخويه تأليف كتاب او را در حدود سنهء 290 مىنويسد ( ديباچه ص X ) ولى ابن النديم در الفهرست ص 154 در حق او گويد : « و سلخ كتاب الجيهانى » . من تاريخ تأليف كتاب الجيهانى را و اينكه كدام جيهانى ( زيرا كه گويا جيهانى مانند بلعمى متعدد بوده‌اند تا درست تحقيق شود ) « 3 » مؤلف آن

--> ( 1 ) - كراچكوفسكى ، مىگويد : « مآخذ ابن فقيه ، بسى گوناگون است . مؤلفان پيش از او ، همه به گونه‌اى جزء منابع كتاب او هستند و قسمتهايى بسيار از مؤلفان و مطلعانى چون جاحظ ابن خرداد به و سليمان تاجر و بلاذرى و گاه جيهانى نقل مىكند . « تاريخ الادب الجغرافى العربى » ، ج 1 ، ص 141 . ( 2 ) - البلدان ص 2 و 3 ، چاپ دخويه و افست بغداد . ( 3 ) - براى ديدن اين تحقيق مرحوم علامهء قزوينى دربارهء جيهانى ، رجوع شود به :