به دو نسبت داده شده به آسانى باز توان شناخت همچنان‌كه در ردّ بعض آثار كه به ناروا به نام او آمده به تفصيل بحث خواهد شد . اينك به شرح بيشتر و شناسانيدن آنها مىپردازد . جواهر الاسرار و زواهر الانوار در شرح مثنوى شريف است و بيان بسيارى از مطالب عرفانى ديگر ، مشتمل بر ديباچه و مقدّمه و ذكر مقالاتى چند در شرح احوال صوفيان و بزرگان عرفا ، سپس گزارش اشعار مثنوى . مؤلّف در سبب تأليف اين كتاب مىنويسد : « 1 » از آغاز طفوليّت كه نزد خواجه ابو الوفا به كسب دانش مىپرداخت رغبتى تمام به ابيات و اشعار مثنوى داشت و همگى همّت بر كشف مشكلات و اسرار آن مىگماشت . تا بدانجا رسيد كه عاشقان سخن مولانا حلّ مشكلات خويش از او مىخواستند و « در جواب هر مسائل رسائل نوشته مىآمد و ارباب معارف الحاح مىفرمودند تا بعض از آن حقايق كه به تقرير مىآيد به تحرير پيوندد و به التماس ايشان كتاب كنوز الحقائق فى رموز الدّقائق كسوت نظم يافته بود و با وجود آن ، استدعاى تصدّى به شرح مثنوى مىكردند و او نمىپذيرفت و بىاشارت غيبى بدين امر عظيم نمىپرداخت . . . » « 2 » تا روزى استاد او خواجه ابو الوفا مىگويد : مولوى را در شكل و هيئت تو به خواب ديدم كه حلّ مشكلات مثنوى مىكرد بايد كه بدين كار دست يازى و به اتمام و انجام آن پردازى . كمال الدّين چون اين بشارت را شنيد و اين اجازت را از استاد خويش دريافت « بعد از طلب توفيق از ملك متعال به شرح كتاب اشتغال جست » و آن را جواهر الاسرار و زواهر الانوار نام نهاد . كتاب جواهر الاسرار از شرحهاى ارزنده و بسيار مهمّى است كه ساليان دراز مورد مطالعه و استفادهء علاقه‌مندان به آثار مولانا بوده و هست . « انشاى كمال الدّين در شرح مثنوى بسيار ساده و روان و همراه با جمله‌هاى موزون و سجع‌هاى گوناگون است و جاىجاى مطالب را به آيات و احاديث و اشعارى متناسب و دلنشين از خود يا سخنوران ديگر آراسته است « 3 » » و غالب مطالب و اشعار و آيات و

--> ( 1 ) . جواهر الاسرار ص 10 . ( 2 ) . عبارات داخل دو قالب « گيومه » با تغيير و تلخيص از كتاب است . ( 3 ) . براى اطّلاع بيشتر ر . ش به تاريخ ادبيّات دكتر صفا 4 / 492 .