اكنون بايد ديد كه اين واقعه و نيز شهادت وى در چه زمانى رخ داده است . رجوعى به برخى از وقايع تاريخى و سنواتى از آن را كه در دست داريم شايد اين مطلب را روشن سازد . تاريخ واقعهء شهادت كمال الدّين خوارزمى به دست ازبكان ، بنابه نقل تذكره‌نويسان ، ظاهرا مقارن يكى از حملات آنان به خوارزم بوده است . و چنان كه قبلا ديديم « 1 » اين حملات يكى در سال 834 و ديگرى به سال 839 هجرى اتّفاق افتاده ، كه بايد تاريخ به شهادت رسيدن او را در حملهء دوم يعنى 839 هجرى دانست . به دلايل زير : نخست آنكه بنا به نقل تذكره‌نويسان « 2 » قبر كمال الدّين خوارزمى « در پايان پاى استادش خواجه ابو الوفا بوده » و چون وفات خواجه ابو الوفا در سال 835 رخ داده بنابراين شهادت كمال الدّين خوارزمى بعد از آن تاريخ بوده است . ديگر آنكه آغاز شرح دفتر دوم مثنوى بنا به تصريح خود وى « 3 » در اواسط رمضان سال 833 هجرى بوده . يعنى حدود چهار ماه پيش از حمله نخستين ازبكان به خوارزم « 4 » و به فرض آنكه فقط چهار دفتر آن را شرح كرده و ما بقى را ناتمام گذاشته باشد بسيار بعيد مىنمايد كه در مدّتى چنين كوتاه بتواند موفّق به انجام آن گردد . بنابراين وى در حملهء اوّل ازبكان به خوارزم ، در قيد حيات بوده و در واقعهء حملهء دوم آنان يعنى به سال 839 به شهادت رسيده است « 5 » و ظاهرا مسافرت او به مشهد و اقامت او براى مدّتى در آنجا همچنين واقعهء محاكمهء او در هرات و نيز تصنيف اثرى معتبر و مفصّل چون المقصد الاقصى فى ترجمة المستقصى « 6 » بايد بين سالهاى 835 تا 839 هجرى رخ داده باشد . غير از آنچه گفته شد نكته‌هاى ناگفته و بحث‌هاى ناكرده از دقايق زندگانى كمال الدّين خوارزمى بسيار است ولى چون ما را بنا بر اختصار است بدين اندازه بسنده

--> ( 1 ) . ر . ك : مقدّمه ص 22 . ( 2 ) . مراد تذكره‌هايى است كه از او نام برده و تاريخ شهادتش را آورده‌اند . ( 3 ) . ر . ك : ص 296 جواهر الاسرار و ص 45 ، مقدّمه . ( 4 ) . ر . ك : مطلع السّعدين جلد دوّم جزء دوّم و سوّم ص 633 و مجمل فصيح خوافى ص 280 . ( 5 ) . در فهرست ريو ص صفحه 144 و حبيب السّير اين تاريخ 830 ذكر شده . ( 6 ) . ر . ك . ص 33 آثار و تأليفات و شرح قصيدهء برده .