آوردند . امّا هرچند سعى نمودند ، مدّعاى خويش را به ثبوت نتوانستند رسانيد ، و مولانا حسين اعتراضات اعدا را به وجه صواب جواب گفته از آن بليّه خلاص گرديد . مقصد اقصى در ترجمهء مستقصى از جملهء مؤلّفات كمال الدّين حسين است و فى الواقع آن كتاب در غايت فصاحت و بلاغت نوشته شده . امّا بعضى حكايات آن از خلل خالى نيست ، و شرح مثنوى مولانا جلال الدّين محمّد رومى از نتايج اقلام بلاغت نظام آن جناب است . شهادت مولانا حسين در خوارزم به زخم تيغ طايفهء سپاه ازبك كه بر آن ولايت استيلا يافته بودند فى شهور سنهء ثلاثين و ثمانمائه به وقوع انجاميد . « 1 » قبرش در پايان پاى پيرش ابوالوفاست . » هفت اقليم : بعد از آن نظرى به مندرجات هفت اقليم مىافكنيم . كه چنين نوشته است : « مولانا حسين از مريدان خواجه ابوالوفاست . مقصد اقصى از جملهء مصنّفات اوست و ايضا شرحى بر قصيدهء برده نوشته ، شهيد حمله مخالفان گشته . بنا بر تتبّع خواجه ابو الوفا گاهى به نسيم توجّه ، گلى از بوستان خاطر مىشكفاند . اين بيت از آن جمله است : « 2 » اى در همهء عالم پنهان تو و پيدا تو * هم درد دل عاشق هم اصل مداوا تو » امّا در مجالس العشّاق - بعد از مجالس النّفائس قديمىترين مأخذى كه در آن از كمال الدّين حسين خوارزمى نقل شده مجالس العشّاق است . هرچند غالب مطالب وى زاده تخيّلات و اوهام است . تتميم فايده را به ذكر قسمتى از آن مىپردازد : مجالس العشّاق : « آيينهء حقيقت مصطفوى و مصقلهء هيئت مرتضوى ، مولانا حسين خوارزمى كبراوى است ؛ از فرزندان شيخ نجم الدّين كبرى ، و از مريدان خواجه ابوالوفاست . بسى فضل و عرفان مشار اليه را بود . شرحى بر مثنوى نوشته و در آن شرح كارها كرده . با امير شاه ملك مصاحب مىبود . به همين جهت بعضى انكار او مىكردند كه او خود را عارفى مىداند ، براى دنيا با اتراك تردّد مىكند . . . امير مشار اليه را به دو اعتقادى بود . . . » « 3 » .

--> ( 1 ) . اين مؤلّف در ذكر تاريخ شهادت وى دچار اشتباه شده است . چه كمال الدّين خوارزمى بنا به تحقيقاتى كه شد و در صفحات بعد خواهد آمد ، چند سالى بعد از اين تاريخ در قيد حيات بوده است ، و نيز احتمال مىرود اين سهو در كتاب حبيب السّير از كاتب نسخه يا به هنگام چاپ كتاب عارض شده و عبارت در اصل ( تسع و ثلاثين و ثمانمائه ) يا « اربع و ثلاثين و ثمانمائه » بوده باشد . ( 2 ) . هفت اقليم چاپ جواد فاضل 3 / 330 . ( 3 ) . ر . ك : مجالس العشّاق چاپ هند ص 164 و ر . ك : تاريخ ادبيّات دكتر صفا 4 / 527 و از سعدى تا جامى .