آنچه وجود خارجى داشته معرّفى نمايند . شايستهء يادآورى است كه مقصود ما در اينجا هرگز خرده‌گيرى و خوار شمردن كار آنان نيست ، كه همگى ، چه از مردگانى كه به رحمت ايزدى پيوسته‌اند ، و چه از زندگانى كه هم‌اكنون بر مسند والاى تحقيق نشسته‌اند ، رنجها برده و زحمتها كشيده‌اند و چراغها فرا راه ديگران نهاده‌اند . رنجشان مقبول و سعيشان مشكور باد . بل غرض آن است كه غالب آنان به سبب كثرت كار و حسن اعتقاد و داشتن اعتماد ، مجال تحقيق و استقصاى كامل نيافته و به نقل مطالب ديگران پرداخته‌اند و پندارم كه بناى كار در تحقيقات ادبى نه آن‌چنان است ؛ كه همواره احتمال سهو و خطا و لغزش و اشتباه مىرود . « و القصّة بطولها . » امّا از جملهء كسانى كه بيش‌وكم شرح حال آنان با مؤلّف اين كتاب به‌طور شگفت‌آورى مشتبه و ملتبس شده است ، مىتوان كمال الدّين حسين كاشفى سبزوارى واعظ - كمال الدّين حسين گازرگاهى - كمال الدّين عبد الرّزاق كاشانى - كمال الدّين حسين ( ؟ ) معاصر عبيد زاكانى و بيش از همه كمال الدّين حسين خوارزمى فرزند شيخ شهاب الدّين را كه شرح حال او در مجالس المؤمنين آمده است ، نام برد . « 1 » با اين همه چون در برخى از نوشته‌ها و مطالب آنان نكته‌هايى درست و واقعى مندرج است كه مىتواند پايه و اساس كار و مايهء تحقيق و استقصاى ما قرار گيرد ، نقل آنها را خالى از فايدتى نمىبيند ؛ تا هم به مندرجات آنها وقوفى حاصل شود و هم چهرهء حقيقت به قدر امكان آشكار و روشن گردد . مجالس النّفائس : ظاهرا در قديمىترين مآخذى كه از كمال الدّين حسين خوارزمى نام برده شده و شرح حالى از او در آنها آمده است ، به ترتيب تذكرهء دولتشاه ، مجالس النّفائس ، مجالس العشّاق ، حبيب السّير ، هفت اقليم و مجالس المؤمنين است « 2 » كه ذيلا به نقل

--> ( 1 ) . براى آشنايى بيشتر به شرح حال آنان ، ر . ش : به تاريخ ادبيّات دكتر صفا ج 4 و از سعدى تا جامى و مآخذ ديگر . ( 2 ) . تذكرهء دولتشاه سمرقندى حدود سال 892 نوشته شده و از مؤلّف اين كتاب فقط نامى برده و او را در رديف فضلاى عهد شاهرخ شمرده است و مجالس النّفائس بعد از سال 900 و مجالس العشّاق ( منسوب به سلطان حسين بايقرا ) به سال 908 و حبيب السّير در حدود سال 927 و هفت اقليم 1002 ( سال آغاز تأليف ) و مجالس المؤمنين ميان سالهاى 1000 تا 1019 ه نوشته شده است .