ضرّ است و انفع و اضرّ است . ( 21 ) اى درويش ! روح انسانى حىّ و عالم و مريد و قادر و سميع و بصير و متكلّم است ، و نه چنان است كه از موضعى مىبيند و از موضعى ديگر مىشنود ، و از موضعى ديگر مىگويد چنان‌كه قالب كه اين‌چنين متجزّى و قابل قسمت باشد ، و روح انسانى متجزّى و قابل قسمت نيست روح انسانى در وقت دانش همه داناست و در وقت ديدن همه بيناست و در وقت شنيدن همه شنواست و در وقت گفتن همه گوياست و در همه صفات همچنين مىدان و بسايط همچنين باشد . فصل دوازدهم در بيان ترقى روح انسانى ( 22 ) بدانكه اهل شريعت مىگويند كه انسان چون تصديق انبيا كرد و مقلّد انبيا شد ، به مقام ايمان رسيد و نام او مؤمن گشت . و چون با وجود تصديق و تقليد انبيا عبادت بسيار كرد و اوقات شب و روز را قسمت كرد و بيشتر به عبادت گذرانيد ، به مقام عبادت رسيد و نام او 67 عابد شد و تمام گشت . و چون با وجود عبادت بسيار روى از دنيا به كلّى گردانيد و ترك مال و جاه كرد و از لذّات و شهوات بدنى آزاد شد ، به مقام زهد رسيد و نام او زاهد گشت ؛ و چون با وجود زهد اشيا را كما هى و حكمت اشيا را كما هى دانست و ديد چنان‌كه در ملك و ملكوت و جبروت هيچ‌چيز بر وى پوشيده نماند ، و خود را و پروردگار خود را شناخت ، به مقام معرفت رسيد و نام او عارف گشت . و اين مقام عالى است و از سالكان اندكى بدين مقام رسند كه سرحد ولايت است . و چون با وجود معرفت او را خداى تعالى به محبت و الهام خود مخصوص گردانيد به مقام ولايت رسيد و نام او ولى گشت . و چون با وجود محبت و الهام او را حق تعالى به وحى و معجزهء خود مخصوص گردانيد و بر پيغام به خلق فرستاد تا خلق را به حق دعوت كند ، به مقام نبوت رسيد و نام وى نبى گشت . و چون با وجود وحى و معجزه او را حق تعالى به كتاب خود مخصوص گردانيد ، به مقام رسالت رسيد و نام او رسول گشت . و چون با وجود كتاب شريعت اوّل را منسوخ گردانيد و شريعتى ديگر نهاد به مقام اولوالعزم رسيد و نام او اولوالعزم گشت . و چون با وجود آنكه شريعت اول را منسوخ گردانيد و شريعتى ديگر نهاد ، او را خداى تعالى ختم نبوّت گردانيد و به مقام