نرسيدند و مقصود حاصل نكردند . ( 8 ) چون انسان كامل را دانستى ، اكنون بدانكه اين انسان كامل را اسامى بسيار است به اضافات و اعتبارات به اسامى مختلفه ذكر كرده‌اند ، و جمله راست است . اى درويش ! انسان كامل را شيخ و پيشوا و هادى و مهدى گويند و دانا و بالغ و كامل و مكمّل گويند . و امام و خليفه و قطب و صاحب زمان گويند و جام جهان‌نما 44 و آيينهء گيتىنماى و ترياق بزرگ و اكسير اعظم گويند ، و عيسى گويند كه مرده زنده مىكند ، و خضر گويند كه آب حيات خورده است ، و سليمان گويند كه زبان مرغان مىداند . و اين انسان كامل هميشه در عالم باشد و زيادت از يكى نباشد از جهت آنكه تمامت موجودات همچون يك شخص است ، و انسان كامل دل آن شخص است ، و موجودات بيدل نتوانند بود ؛ پس انسان كامل هميشه در عالم باشد ؛ و دل زيادت از يكى نبود ، پس انسان كامل در عالم زيادت از يكى نباشد . در عالم دانايان بسيار باشند ، اما آنكه دل عالم است يكى بيش نبود . ديگران در مراتب باشند ، هر يك در مرتبه‌اى . چون آن يگانهء عالم ازين عالم درگذرد ، يكى ديگر به مرتبهء وى رسد و به‌جاى وى نشيند تا عالم بيدل نباشد . ( 9 ) اى درويش ! تمامت عالم همچون حقّه‌ئى است پر از افراد موجودات ، و ازين موجودات هيچ‌چيز و هيچ‌كس را از خود و ازين حقّه خبر نيست ، الا انسان كامل را ، كه از خود و ازين حقّه خبر دارد ، و در ملك و ملكوت و جبروت هيچ‌چيز بر وى پوشيده نمانده است ؛ اشيا را كما هى و حكمت اشيا را كما هى مىداند و مىبيند . آدميان زبده و خلاصهء كاينات‌اند و ميوهء درخت موجودات‌اند و انسان كامل زبده و خلاصهء موجودات آدميان است . موجودات جمله به‌يك‌بار در تحت نظر انسان كامل‌اند ، هم به صورت و هم به‌معنى ، از جهت آنكه معراج ازين طرف است هم به‌صورت و هم به معنى ، تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانيم ! ( 10 ) اى درويش ! چون انسان كامل خداى را بشناخت و به لقاى خداى مشرف شد ، و اشيا را كما هى 45 و حكمت اشيا را كما هى بدانست و بديد ، بعد از شناخت و لقاى خداى هيچ كارى برابر آن نديد و هيچ طاعتى بهتر از آن ندانست كه راحت به خلق رساند و هيچ راحتى بهتر از آن نديد كه با مردم چيزى گويد و چيزى كند ، كه مردم چون آن بشنوند و به آن كار كنند ، دنيا را به آسانى بگذرانند و از بلاها و فتنه‌هاى اين عالمى ايمن باشند و در آخرت رستگار شوند . و هركه چنين كند ، وارث انبياست ، از جهت آنكه علم