ممكن است ايشان را زيرا كه حس مشترك بدانستى كه هر صورت كه درو افتد بر سبيل مشاهدت ديده شود و تخيل ازين منفعل شود همچو دو آئينه از يكديگر و متخيله را از آن نقش افكندن در حس مشترك دو چيز بازمىدارد يكى عقل آنك عقل متخيّله را بافكار مشغول دارد « 1 » و ديگر حس ظاهر كه حس مشترك را مشغول دارد بمحسوسات چون يكى ازين دو فترت پذيرد همچنانك حواس در خواب و همچنانك در بعضى امراض اعضاء رئيسه چون نفس منجذب شود بجانب مرض كه قوتها منازع يكديگرند چون نفس بقوى منجذب شود از ديگرى بازماند چون بشهوت ميل كند از غضب بازماند همچنين به عكس و چون بحواس ظاهر منجذب شود از حواس باطن بازماند و به عكس آن و فى الجمله غرض آنست كه درين دو حالت اعنى در وقت انجذاب نفس ببعضى امراض اعضاى رئيسه و معاونت طبيب بازگردد حواس و متخيّله سلطنت يابد و نقشهاى مختلف در حس مشترك بگارد و مخروران و مصروعان صورتها بينند كه اگر چشم بر هم نهند همچنان بينند پس آن سبب

--> ( 1 ) - تخيل قوه‌ايست كه بوسيله آن موجودات ذهنى را بتصور در آورد در روانشناسى جديد به دو قسم منقسم كرده‌اند استحضارى و ابتكارى به اين معنى كه هرگاه ذهن آدمى چيزهائى را كه موجود بوده همان قسم كه بوده‌اند در ذهن حاضر كند بىآنكه كوچكترين تغييرى به آنها دهد و شكلى تازه در آنها ايجاد كند اين تخيل را تذكر گويند و اما تخيل ابتكارى آنست كه در آن صور و مدركات ذهن تصرف كند نگفته نماند كه ذهن آدمى در تخيل اختراعى قادر بايجاد نيست حتى بوجود ذهنى معدوم صرف و مطلق عدم قابل وجود نباشد بلكه اختراع و ابتكار تخيل به اين معنى است كه مدركات حسيه خود و مبصرات خويش را زياد و كم مىكند و تركيب اجزاء آنها را تغيير ميدهد و به شكل تازه‌اى در مىآورد دختر عنكبوت ميسازد و شتر و گاو پلنگ تصور مىكند تخيل در زندگانى آدميان تاثير فراوان دارد و در اصطلاح و رشد قواى دماغى نقش مهمتر از تذكر دارد زيرا در تذكر فقط يادآورى اشياء موجود و سابقه‌دار به نظر مىآيد ولى در تخيل آنچه در آينده بايد موجود شود نيز تصور مىكند و از معلومات گذشته براى اصلاح آينده خود استفاده مىكند و بگفته مصريها از احلام طفوليت در موقع كهولت بهره‌مند مىشود .