ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
527
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
محلى بنام هضاب در وادى عقيق در نزديكى ابيار على فرستادند . راه را بر حركت گاريها هموار ساخت و دربى را از حصار مدينه در برابر باب الرحمه باز كرد تا گاريهاى حامل سنگ ، بدون آن كه تخريبى در خانههاى مدينه به وجود آورند در آن حركت كرده و موارد مورد نياز را به مسجد منتقل نمايند . خرابى مسجد را قسمت قسمت و يك سمت يك سمت شروع نمودند به طورى كه نماز مردم در اين مسجد مبارك را قطع نكنند و هر قسمتى را كه خراب مىكردند ، ابتدا آن را ساخته و سپس به نقطهء ديگرى از مسجد مىرفتند و بدين گونه ساختمان مسجد را در دوازده سال به پايان بردند . اين تعميرات و مرمّتها بدين صورت بود كه بعضى از ديوارها را از پايه بنا و محكم نمودند و سپس ستونهاى قديمى را برداشته و به جاى آن ستونهاى استوانهاى قرار دادند و بعضى از آنها را نيز با مرمرهاى سرخ تراشيده شده پوشانيدند و بر ستونهاى رواقها ، طاقهاى گنبدى شكل ساخته شد كه بر آنها پنجرههايى از مس قرار دادند . اين پنجرهها داراى شيشههاى رنگينى بود كه از آنها روشنايى به داخل مسجد مىتابيد و ستونهاى قديمى جز آن قسمت كه در روضه نبوى با مرمرهاى سفيد و قرمز مفروش و طلاكارى شده بود بقيه را با مرمر پوشش دادند و بر روى ستونهاى چسبيده به ديوار مسجد گنبدهايى ساختند و رواقهاى شمالى و شرقى و غربى مسجد را توسعه دادند و صحن مسجد را نيز فراختر كردند و در طرف شمال مسجد دو رديف رواق به جاى سه رديف قرار دادند . گنبدهاى مسجد را در شكل صفحهء بعد مىبينيد . گنبد سبز و در پشت آن گنبد « العشره » و منارهها از شرق به غرب منارهء رئيسيه ، منارهء باب السلام و منارهء باب الرحمه را ملاحظه مىكنيد . عكس تختهاى چوب درخت خرما را بر روى بامها مىبينيد كه مردم مدينه در تابستان بر آن مىخوابند . همچنين در سمت شرق نيز مانند سمت شمالى ، دو رواق به جاى سه رواق قرار داده شد و در سمت غربى از منارهء مجيديه تا باب الرحمه سه رواق بجاى چهار رواق قرار دادند و رواقهاى سمت قبله را كه برابر صحن بود تغييرى ندادند . بلكه بدان دو رواق اضافه كرده و سپس بر روى طاقهاى گنبدى شكل بنا نمودند و ديوار سمت شرقى مسجد از منارهء رئيسيه تا باب جبرئيل را 4 / 1 5 ذراع اضافه كردند و ميان حجره و ديوار را كه پيش از آن باريك بود ، توسعه دادند . در نتيجهء اين توسعه ، ميان منارهء