ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
481
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
ماسههاى سفيد بدون املاح تشكيل شده كه در آنها درختان خرما و انگور فراوان به عمل مىآيد . اين زمينها بيشتر در شرق مدينه قرار دارد . ديگرى زمينهايى است كه خاكش سياه رنگ است و در آنها گندم ، غلات ، جو ، پرتقال ، انار ، هلو ، انگور ، موز ، هندوانه ، ليمو شيرين و طالبى به عمل مىآيد ، غير از آنها گل سرخ ، ياسمين ، نعناع ، بادنجان سياه ، لوبيا و انواع سبزيجات و فلفل و گوجهفرنگى و باميه و كدو و تربچه و كاهو كه بيشتر در مناطق قبا و عوالى و قربان در جنوب و عقيق در مغرب مدينه كاشت مىگردد . در اين قسمت باغهاى خصوصى فراوانى قرار دارد كه هر شخص يك باغ يا بيشتر دارد . از معروفترين اين باغها كه بسيار دلگشا و زيبا و باطراوت است ، باغ « داوديه » را مىتوان نام برد كه از آن دو بندهء آزاد شدهء داود پاشا و سبيل است . تعدادى نيز از آن بزرگان و سادات خانواده اسعديه و باغ « سواله » كه از آن شريف شحات و برادرش ناصر و « الشدقة » كه قسمت اعظم آن در اختيار آل حماد و « الحمرة » كه مربوط به شريف منصور و « القائم » كه از آن شريف عون امير مكه و « القويم » كه متعلق به زين العابدين مدنى و باغ « بئر النبى صلّى اللّه عليه و إله » كه وقف شهيد محمد پاشا بوده را مىتوان نام برد . اين باغها همگى در جنوب مدينه قرار گرفتهاند . باغ ابو سعود المفتى و باغ اسعديه و باغ محروس و باغ معتق قاشقچى همگى در اطراف قبرستان حضرت حمزه عليه السّلام در شمال مدينه در كنار چشمههايى كه در آن منطقه وجود دارد ، قرار گرفته است . زمينهاى مدينه به وسيلهء آب چاههايى كه تعدادى از آنها شيرين و برخى ديگر از آنها به شورى مىرود ، مشروب مىگردد . اين چاهها عمقى از دو قامت تا دوازده قامت داشته و به وسيله سانيهها آب را از چاه بيرون مىآورند . به دلو و دستگاهها و شترى كه بر روى چاه قرار گرفته و آب را استخراج مىكند سانيه گفته مىشده است ، ولى هماكنون مردم مدينه سانيه را به آلاتى كه جهت خارج كردن آب از چاه از قبيل دو قرقره كه از روى هر يك از آنها طنابى عبور كرده كه يكطرف آن به سطل يا دلو بسته مىشود و دو طرف ديگر به يك چهارپايى كه آب را از چاه مىكشد بسته شده است ، مىگويند . ممكن است بر روى هر چاه دو قرقره و يا چهار قرقره و يا شش قرقره تا شانزده قرقره قرار گيرد كه در اين حال هشت دلو به درون چاه مىرود پيشتر چگونگى حركت اين سانيه و قرقرهها و بيرون آوردن آب را به همراه دو