نمىسازى ؟ فرمود : زيرا اين جايگاه از سابق چنين بوده است . ابو داود نيز اين حديث را از احمد بن حنبل و ترمذى نقل كرده است . ابن عساكر پس از نقل اين روايت اين چنين گفته است : مفهوم اين حديث آن است كه احياى هيچ قسمت از اين سرزمين موات ، جايز نبوده و هيچ قسمتى از سرزمين آن نمىتواند به ملكيت شخصى درآيد ؛ زيرا از آن همهء مردم مىباشد و گفتهء خداوند در آيهء « سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ » « 1 » به همين منظور است كه ضمير اين گفته به حرم برمىگردد . ريگها در منا و چگونگى جمع كردن آنها ازرقى در تاريخ خود از جدش نقل كرده است كه گفت : روايت كرده است يحيى بن سليم از ابن خيثم از ابو طفيل كه من از ابو طفيل پرسيدم : اين همه ريگ كه در دوره جاهلى و اسلام به اين جمره‌ها زده‌اند و مىزنند ، چگونه به صورت تپه‌هايى در نيامده است كه راه را ببندد ؟ گفت : من در اين باره از ابن عباس پرسيدم و او گفت : خداوند متعال فرشته‌اى بر اين كار گمارده است و از هر كس پذيرفته شود ، ريگهاى او را به آسمان مىبرند و آنچه قبول نشده باشد ، در آنجا مىماند . ازرقى از ابن عمر و ابى سعيد خدرى نيز در مورد قبولى و بالا بردن ريگها روايت نقل كرده است . محب طبرى از استاد خود شيخ حرم و مفتى آن روايت كرده است كه او توده ريگها را در اطراف جمره‌ها مشاهده كرده است . بنابراين چون اين گفته‌ها از سوى افرادى كه معصوم نبوده‌اند ، روايت شده ، نمىتوان بدانها اعتقاد داشت و در اين باره به كتابهاى راويان حديث مراجعه كرده و در آن تفحص كردم ليكن راويان اين روايات را مردمانى راستگو نيافتم . مزدلفه مزدلفه جايگاهى است كه حاجيان پس از حركت از عرفات ، بايد بدان دشت بيايند

--> ( 1 ) - حج : 25