تاريخ توسعه و عمارت مسجد الحرام همچنانكه ازرقى و امام ابو الحسن ماوردى و ديگران نقل كرده‌اند ، در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و ابو بكر ، مسجد الحرام فاقد ديوارى بوده كه آن را احاطه نمايد و خانه‌ها از هر سو مسجد را در بر گرفته بود . در ميان خانه‌ها كوچه‌هايى قرار داشته و مردم از آن رفت و آمد مىكرده‌اند و محدودهء حرم در آن دوره ، محدودهء مطاف كنونى بود كه اين وضعيت از زمان حضرت ابراهيم عليه السّلام بوده است . هنگامى كه عمر به خلافت رسيد ، خانه‌هاى اطراف را خريد و مسجد را توسعه داد . اين اولين توسعه مسجد الحرام به شمار مىآيد . گروهى از صاحبان خانه‌ها ، حاضر به فروش خانه‌هاى خود نبودند و از گرفتن بهاى آن نيز خوددارى نمودند كه ناگزير به دستور عمر ، بهاى فروش آن خانه‌ها را در خزانهء كعبه قرار دادند كه پس از مدتى صاحبان خانه‌ها پول خود را دريافت داشتند . عمر در اين باره بدانان گفت : « انّما نزلتم على الكعبة فهو فناؤها و لم تنزل الكعبة عليكم » « 1 » سپس عمر ديوار كوتاهى در اطراف آن كشيد كه ارتفاع آن كمتر از قامت يك انسان بود و بر روى آن قنديلهايى قرار داشت . بنا بر اين اولين شخصى كه براى مسجد ديوار كشيده و روشنايى قرار داد عمر بود . قاضى در « جامعه » خود مىگويد : نخستين شخصى كه روشنايى براى مسجد قرار داد « عتبة بن الازرق » بود ؛ زيرا خانهء او متصل به مسجد بود ، وى به روى ديوار خانهء خود چراغ بزرگى را قرار مىداد كه طواف‌كنندگان خانهء كعبه از روشنايى آن استفاده نمايند . عثمان به هنگام خلافت كه بر جمعيت افزوده شده بود ، خانه‌هاى ديگر اطراف را خريد و ضميمهء مسجد كرد ، گروهى در فروش خانه‌هاى خود مخالفت كردند و سر و صدا راه انداختند امّا عثمان خانه بر سر آنان خراب كرد و بدانان گفت : « بردبارى من شما را جسور كرده است ؛ زيرا عمر با شما همين عمل را انجام داد و كسى نتوانست دمى بزند ! » سپس فرمان داد مخالفان را به زندان افكنند كه در اين ميان عبد اللّه بن خالد بن اسيد شفاعت نمود و آنان را از زندان رهانيد . عثمان براى مسجد رواقهايى بنا كرد و او اولين كسى بود كه رواق را در مسجد به وجود آورد . توسعه عمر در سال 17 ه . و توسعه عثمان

--> ( 1 ) - شما به حياط كعبه تجاوز كرديد نه كعبه به حريم خانه‌هاى شما .