ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
205
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
مدت كوتاهى از سوى دربار سلطنتى قنات مجددا اصلاح گرديد . در سال 1181 هجرى نيز تعميراتى در آن صورت گرفت . در سال 1219 هجرى ، پس از آن كه وهابيها مكه را محاصره كردند و آب را بر مردم بستند ، بعضى از قناتها ويران گرديد كه مجددا توسط دولت عثمانى اصلاح و تعمير شد . همچنين سلطان محمود در سال 1235 هجرى نيز تعميراتى در آن انجام داد . در سال 1242 هجرى ، به علت سيلى كه آمد ، تعدادى از قناتها ويران شد و آب قطع گرديد ، محمد على پاشا والى مصر افرادى را براى تعمير و اصلاح قناتها گسيل داشت . پس از آن آب چشمههاى مكه با باريدن باران ، زياد شد و كاهش باران موجب كمبود آب در آنها مىگرديد تا اين كه در سال 1278 هجرى ، بر اثر جريان سيلى عظيم تعدادى از آبروهاى قناتها تخريب گرديد كه بلافاصله تعمير و بازسازى شد . در سال 1291 هجرى آب قنات نزديك به قطع شدن بود كه سيد محمد شروانى پاشا والى حجاز از سوى مقام سلطنت به همراه عدهاى از افراد نيكوكار تمامى آبروها را اصلاح و تعمير نمود . در سال 1295 ه . كميتهاى به كوشش بعضى از هنديها جهت جمعآورى كمك از كليه كشورهاى اسلامى ، به ويژه كشورهاى مصر و هند ، براى اصلاح و تعمير چشمهها تشكيل گرديد . در اين كميته شيخ رحمة اللّه هندى نويسندهء كتاب « اظهار الحق » نيز عضويت داشت و بر اثر تلاش اين گروه پول فراوانى جمع گرديد . سپس از هند مهندسان و صنعتگرانى به مكه آورده شدند و آنان را به سوى عرفات بردند ، آنان مسير ميان مكه و دهانهء چشمهء زبيده در دشت نعمان را محاسبه كرده كه بالغ بر هفده هزار متر بود . تصميم مهندسان بر اين شد كه آغاز كارشان از چشمه زبيده باشد ، از اين رو كار را از چشمهء زبيده به سوى عرفات آغاز كردند و 600 ذراع از آبروها در فاصله ميان عرفات و دشت نعمان را تعمير نمودند . تعدادى موانع كه موسوم به خرزه بود بر روى آن بنا كردند كه بعضى از آنها را پوشانده و بعضى ديگر را آشكار قرار دادند تا اعراب بيابانگرد بتوانند از آب آن استفاده كنند . اين گروه سپس عمليات خود را به سمت مكه با پاكسازى راهها و تعمير خرابيها در مسير آب قنات شروع كردند تا اين كه به سرچشمهء آن در « المفجر » رسيدند و