گرفته و به ديگران مجددا اجاره داده مىشد و بدين ترتيب ، هر شتر را دوبار اجاره داده و دو كرايه دريافت مىداشتند و بدين گونه از پرداخت ماليات بيشتر مىگريختند - و به خدا قسم كه اين ظلمى است آشكار و طمعى است لجام گسيخته - و آيا هرگز اين‌گونه ماليات‌هاى سنگينى كه در اسلام نكوهيده است ، در جايى شنيده‌اى ؟ ! اسلام در نظام مالياتى خود ، در نهايت مبلغى حدود بيست درصد را تعيين نموده است و آن هم بر اموالى است كه بدون تلاش و كوشش فراوان و چشمگير ؛ نظير استخراج معدن و يا مثلا از راه دست يافتن به گنج قديمى به دست آمده باشد نه بر پولى كه از راه تلاش و كوشش و كار طاقت‌فرسا فراهم شده باشد . ليكن اعمال و رفتار اين افراد ، نبايد تعجب‌آور باشد زيرا آنان ، دين را فقط در زبان داشته و هنوز در نهادشان ، از آن خبرى نيست پس آنان را مىبينيد كه آنچه بر زبان دارند ، جز آن است كه در باطن خود بدان معتقدند . يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ « 1 » اگر دولت‌هاى فرانسه و روسيه ، از ظلمى كه بر سر حجاج در اين راه وارد مىشود ، آگاه گردند ، هرگز از انجام حج مسلمانان تبعه خود جلوگيرى نمىكردند ؛ زيرا اين افراد پس از مشرف شدن و ديدن اين سختىها و مشقت‌ها ، در مراجعت نه تنها هرگز آرزوى مسافرت ديگرى را نخواهند كرد بلكه ديگر هموطنان خود را از رفتن باز مىدارند و نيازى هم به دخالت دولت‌ها در جلوگيرى از حج آنها نمىباشد ليكن آواز دهل شنيدن از دور خوش است . آنچه دربارهء كرايهء شتران گفتيم دربارهء حجاجى است كه ارتباطى با محمل نداشته و گرنه همراهان محمل با روش ديگرى به كرايه شتران مورد نياز خود مىپردازند . دستمزد ساربانان حمل‌كنندهء همراهان محمل در حقيقت مبلغ كرايه با نظر و صلاح‌ديد حضرت شريف مكّه تعيين مىگردد و

--> ( 1 ) - آل عمران : 167