باشد بگويند ايشان كه خداى تعالى چنين نفرموده بَلْ تَحْسُدُونَنا بلكه حسد مى بريد شما بر ما و نميخواهيد كه در غنيمت با شما شريك شويم پس رد قول ايشان كرده ميفرمايد كه نه چنين است كه متخلفان ميگويند بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ بلكه هستند ايشان كه فهم نميكنند امور دين را إِلَّا قَلِيلًا بلكه هستند ايشان كه فهم نميكنند امور دين را مگر فهم اندك يا آنكه نميفهمند مگر قليلى از ايشان زيرا كه اگر ايشان راه بدين خود ميبردند ميدانستند كه پيغمبر خداى تعالى حاسد نيست بلكه او مبلّغ وحى الهى است قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ بگو اى محمد مر اين پس ماندگان از عربان باديه نشين را تكرار ايشان بلفظ تخلف و اسم اعراب مبالغه در مذمت و اهانت ايشان و اشعار بر بدى تخلف است سَتُدْعَوْنَ زود باشد كه خوانده شويد يعنى پيغمبر شما را بخواند إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ بسوى گروهى يعنى بسوى حرب ايشان كه خداوند جنگ سخت باشند مثل اهل حنين و طايف كه تا شما تُقاتِلُونَهُمْ مقاتله كنيد با ايشان و بكشيد ايشان را أَوْ يُسْلِمُونَ يا آنكه ايشان منقاد شما گردند با سلام و يا بتقبل جزيه پس مراد تحقق يكى ازين دو امر است كه آن مقاتله يا انقيادست . بنا برين تقاتلون و يسلمون . بمعنى امر خواهند بود چنانچه دلالت دارد برين قراءت او يسلموا فَإِنْ تُطِيعُوا پس اگر اطاعت كنيد كسى را كه شما را به اين جنگ ميخواند يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً بدهد شما را خداى تعالى مزدى نيكو كه آن غنيمت است در دنيا و بهشت است در آخرت وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا و اگر اطاعت نكنيد و روى بگردانيد از حكم داعى بر جهاد كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ چنانچه روى بگردانيدند پيش ازين در سفر حديبيه يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً عذاب كند خداى تعالى شما را عذابى دردناك هم در دنيا و هم در عقبى . و بعد ازين بيان مىكند و مذكور ميسازد جمعى را كه توانند كه تخلف كرد و تخلف جايز باشد بر ايشان و از تخلف حرجى بر ايشان لازم نيايد چنانچه ميفرمايد كه : [ سوره الفتح ( 48 ) : آيات 17 تا 19 ] لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلِيماً ( 17 ) لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً ( 18 ) وَ مَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً ( 19 )