منفصلى داشته باشد ، و آن يا لفظى است و يا عقلى : و دليل لفظى را نمىشود در مسائل اصولى ملاك قرار داد ؛ چونكه قطعى نيست ؛ زيرا كه متوقف بر منتفى شدن احتمالات دهگانهء مشهور مىباشد ، و انتفاء آنها از روى گمان است ، و آنچه بر گمان متوقف باشد مظنون است ، و نمىتوان با ظنّى در مسائل اصولى استدلال كرد . و امّا دليل عقلى ، فقط اين مقدار فايده مىرساند كه لفظ را از ظاهرش برگردانيم ، چونكه ظاهر آن محال است ، ولى اثبات معنى مراد با عقل امكان ندارد ، زيرا كه ترجيح يك مجاز بر مجاز ديگر ، و تأويلى بر تأويل ديگر است ، و آن ترجيح جز با دليل لفظى امكان‌پذير نيست ، و دليل لفظى در ترجيح ضعيف است و فقط ظن را مىرساند ، و در مسائل اصولى نمىشود بر ظن تكيه كرد ؛ لذا پيشوايان محقق از سلف و خلف - پس از استدلال و اقامهء دليل قاطع بر اينكه حمل لفظ بر ظاهرش محال است - برگزيده‌اند كه جستجو و كاوش براى تعيين تأويل نبايد كرد » . و اين كلام از امام تو را بس باشد ! فصلى در آيات صفات : از جمله متشابهات آيات صفات مىباشد ، ابن اللّبّان كتاب مستقلى دربارهء آن تأليف كرده است ، مانند : ( الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ) « 1 » ، ( كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ ) « 2 » ، ( وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ) « 3 » ، ( وَ لِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي ) « 4 » ، ( يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ) « 5 » ، ( وَ السَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ) « 6 » . و جمهور اهل سنت از جمله سلف و اهل حديث بر آنند كه بايد به آنها ايمان آورد ، و معنى مقصود از آنها را به خداى تعالى واگذارد ، با اينكه خداوند را از حقيقت آنها تنزيه مىكنيم . ابو القاسم لالكائى در كتاب سنن خود از طريق قرة بن خالد ، از حسن ، از مادرش ، از امّ سلمه آورده كه دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ) « 7 » گفت : چگونگى آن تعقل نشدنى ، و استواء غير مجهول ، و اقرار به آن از

--> ( 1 ) . طه ، 5 . ( 2 ) . قصص ، 88 . ( 3 ) . رحمن ، 27 . ( 4 ) . طه ، 39 . ( 5 ) . فتح ، 10 . ( 6 ) . زمر ، 67 . ( 7 ) . طه ، 5 .