مقدمهء معاملات بنده معاملات : بنده از چهار وجه بيرون نيست ، معامله‌ايست با خلق ؛ و معامله با دين ، و معاملهء با مولى جل جلاله و معامله با نفس . اى درويش معامله تو با خلق باز بسته به مايهء خلق است ، و معامله با دنيا به سرمايه زهد ، و معامله با مولى تعالى برأس المال شكر ، و معامله با نفس بدست مايهء صبر . اول گفتيم كه معامله با خلق سرمايهء آن شفقت و خلق نيكو است ، زيرا كه معامله با خلق از دو بيرون نيست ، يا جفا كنند و يا وفا ورزند ، اگر وفا ورزند ، شفقت واجب آيد ، و اگر جفا كنند واجب‌تر زيرا كه بندهء « 1 » خود سازند ، و به جفا از بندگى آزاد كنند ، چون در برابر نيكوئى شفقت بايد كرد ، در برابر بدى بر شفقت ببايد فزود ، و ديگر آنكه اگر نيكوئى كنند به مكافات آن مشغول بايد شد اگر بدى پيش برند ترا از منّت خود فارغ گردانيده از تدارك مكافات بىغم گردانند ، اما آن معامله كه ميان تو و دنيا است ، سرمايهء آن زهد است ، زيرا كه حطام دنيا از دو بيرون نيست ، يا حلالست يا حرام ، اگر حلالست برنج حساب نيرزد ، و اگر حرامست به محنت « 2 » عذاب وفا نكند پس بهر حال از دنيا كناره گرفتن اولى ، تا هم از حساب فارغ باشى ، و هم از عذاب ايمن . اما آن معامله كه ميان تو و مولى تعالى است رأس المال آن شكر است زيرا كه معامله حق تعالى با بنده از دو بيرون نيست يا بنده را به بلا مبتلا گرداند و يا به عطا مشرف سازد .

--> ( 1 ) - د : زيرا كه به وفا ترا بندهء . ( 2 ) - د : به درد .