معين الدين فراهى هروى ( ملا مسكين )

163

تفسير حدائق الحقائق ( قسمت سوره يوسف )

وُجُوهَكُمْ و وَجَّهْتُ وَجْهِيَ و أَقِمْ وَجْهَكَ » مراد همه اين‌ها نيّت و قصد است و « تَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ » و باشيد بعد از اين در قتل يوسف و يا دور افكندن وى از نزد پدر گروهى تايب ، يعنى ازين عمل خود بعد از وقوع ، توبه كنيد . و در بعضى از تفاسير آورده است . كه قائل به اين قول ابليس عليه اللعنة بود كه برادران مجتمع گشته بودند و گفتگوى يوسف در ميان بود ، ابليس به صورت پيرى بر ايشان گذر كرد و گفت اى فرزندان يعقوب ، شما را يوسف عاقبت‌الامر بندهء خود خواهد ساخت ، و محكوم فرمان خود خواهد گردانيد ، اكنون چون ملكان او ناز مىكنند و شما چون بندگان كار مىكنيد . فرزندان يعقوب گفتند اى شيخ تدبير اين امر چيست ؟ گفت : « اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً » بكشيد يوسف را و يا به زمين دور افكنيد ، و مراد وى از زمين بيابانى بود كه در وى ددان بسيار باشند تا وى را هلاك كنند . اگر كسى سؤال كند كه بر تقرير آنكه قائل به اين قول برادران بوده باشند دلالت به خون ناحق و يا اجلاء برادر و انديشيدن غم و اندوه پدر مناسب مرتبهء نبوّت نيست ، نه بعد از نبوّت و نه پيش از آن . جواب آنست كه باتفاق بزرگان و علما اين واقعه بعد از نبوّت نبوده و پيش از نبوّت ، انبيا از بعضى از زلّات معصوم نبوده‌اند و اللّه اعلم بحقيقة الحال . و بزرگان گفته‌اند : كه در اين كلام تنبيه است بر اينكه گناه نكنى ، و اگر مبتلا شوى در تو به تسويف جائز ندارى ، و زود توبه كنى كه برادران يوسف پيش از گناه قصد توبه كردند و « تَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ » گفتند مراد از صلاح اينجا توبه است چنانچه در آيات ديگر فرمود « إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ » و امثال آن : و بعضى از مفسران گويند مراد از صالحين اينجا باصلاح آوردن امر است به نسبت با پدر يعنى بعد از وقوع قتل يا اجلاء بتمهيد مقدمات عذر ، اصلاح خاطر